E-max mi, zirkonyum mu?

Aranan terim bir malzeme adı mı, ürün adı mı?

Başlıktaki terim bir malzeme adı değil, hastaların sık aradığı bir ticari ürün adıdır; malzemenin genel adı lityum disilikat cam seramiktir (e.max olarak bilinir). Bu yazıda, tanıtım amacı taşımadan, genel adı olan "lityum disilikat cam seramik" veya kısaca "cam seramik" ifadesi kullanılmıştır.

Benzer özellikte lityum disilikat malzemeleri farklı üreticiler de üretmektedir. Karar verirken ürün adından çok malzemenin türü, kalınlığı, nasıl üretildiği ve dişe nasıl yapıştırılacağı önemlidir.

Lityum disilikat ile zirkonya arasındaki temel fark nedir?

Temel fark yapılarındadır: lityum disilikat içinde cam faz bulunan bir cam seramiktir, zirkonya ise cam içermeyen ve çok dirençli bir oksit seramiğidir. Bu yapısal fark; ışık geçirgenliğini, dayanıklılığı ve dişe yapıştırılma biçimini belirler.

Cam seramikler ışığı doğal dişe benzer biçimde geçirir ve asitle pürüzlendirilip dişe kimyasal olarak bağlanabilir. Zirkonya, diş seramikleri içinde en dirençli gruptur; ancak klasik türleri daha opaktır ve bu yüzden ön bölgede estetik açıdan sınırlı kalabilir (Kaynak 3).

Hangisi daha dayanıklı?

Laboratuvarda zirkonya daha dirençlidir; ancak tek kronlarla ilgili klinik derlemelerde iki malzemenin beş yıllık sağkalımı birbirine yakın bulunmuştur. Güncel bir meta-analizde beş yıllık sağkalım, monolitik lityum disilikat kronlarda yaklaşık yüzde 98,5, monolitik zirkonya kronlarda yaklaşık yüzde 96,8 olarak bildirilmiştir (Kaynak 1).

Aynı derlemede, tek parça (monolitik) üretilen kronların üzerine porselen katman eklenmiş (katmanlı) kronlara göre anlamlı derecede daha az seramik kırılması ve parça kopması gösterdiği belirtilmiştir (Kaynak 1). 2015 tarihli önceki derlemede ise katmanlı zirkonya kronlarda üst porselen katmanın kırılması ve tutuculuk kaybının daha sık olduğu raporlanmıştır (Kaynak 2).

Yani pratikte "hangi malzeme" sorusu kadar "tek parça mı, katmanlı mı" sorusu da önemlidir. Güçlü diş sıkma, uzun köprü veya çok ince kalması gereken bir restorasyon gibi durumlarda zirkonyanın direnci avantaj sağlayabilir.

Hangisi daha doğal görünür?

Rengi normal, sağlam dişlerde cam seramik genellikle daha doğal bir ışık geçirgenliği sağlar. Zirkonyanın klasik türleri daha opak, beyaz ve "donuk" görünebilir.

Zirkonyada son yıllarda ışık geçirgenliği artırılmış türler geliştirilmiştir. Ancak bir derlemede belirtildiği gibi, geçirgenliği artırma çabaları genellikle direnç ve tokluktan ödün verilmesiyle sonuçlanır (Kaynak 3). Bu nedenle "zirkonya" tek bir malzeme değil, farklı özelliklerde bir malzeme ailesidir.

Alttaki diş çok koyu ise opaklık bir avantaja dönüşür. Laboratuvar koşullarında yapılan bir çalışmada, ışık geçirgenliği düşük cam seramik ve diş renginde yapıştırıcı ile 0,4–0,5 mm kalınlığın renk farkını örtebildiği bildirilmiştir (Kaynak 5). Daha koyu dişlerde ise daha kalın restorasyon veya daha opak bir malzeme gerekebilir.

Ön dişlerde ve arka dişlerde seçim farklı mı?

Evet, genellikle farklıdır: ön dişlerde estetik ve ışık geçirgenliği, arka dişlerde çiğneme kuvvetine direnç daha belirleyicidir. Buna rağmen güncel meta-analizde monolitik lityum disilikat ve monolitik zirkonya kronların ön ve arka bölgede benzer performans gösterdiği bildirilmiştir (Kaynak 1).

Porselen laminalarla ilgili bir meta-analizde cam seramik laminaların tahmini sağkalımı yaklaşık yüzde 94 bulunmuştur (Kaynak 4). Arka dişlerdeki seramik inley, onley ve overlay restorasyonlarla ilgili bir derlemede ise cam seramik ve feldspatik porselenin beş yıllık sağkalımı yüzde 92–95, on yıllık sağkalımı yaklaşık yüzde 91 olarak raporlanmıştır (Kaynak 6). Bu uygulamalarda yapıştırılabilirlik nedeniyle cam seramikler sık tercih edilir; ayrıntılar inley-onley sayfasındadır.

Yapıştırma neden önemli?

Yapıştırma, restorasyonun dişle tek bir yapı gibi davranmasını sağladığı için önemlidir; cam seramiklerde bu bağ, tutuculuğun ve dayanıklılığın temel parçasıdır. Cam seramik, özel bir asitle pürüzlendirilip bağlayıcı ajanla işlendiğinde mineye güçlü biçimde bağlanır.

Zirkonya ise bu asitle pürüzlendirilemez. Bu nedenle yüzey hazırlığı farklıdır ve çoğu zaman kronun geometrik tutuculuğuna daha fazla güvenilir. Az kesimli laminalar gibi tutuculuğu tamamen yapıştırmaya dayanan restorasyonlarda cam seramiklerin sık tercih edilmesinin nedeni budur. Lamina adaylığı için lamine kimlere uygun makalesine bakabilirsiniz.

İki malzeme yan yana nasıl karşılaştırılır?

Kırılma veya kopma olursa ne olur?

Sorunun türü malzemeye göre değişir: cam seramikte daha çok restorasyonun kendisinin kırılması, katmanlı zirkonyada ise üstteki porselen katmanın kopması öne çıkar. Tek parça zirkonyada kırılma nadirdir; bu restorasyonlarda daha çok tutuculuk kaybı, yani kronun yerinden çıkması konuşulur (Kaynak 2).

Küçük kenar kopmaları çoğu zaman cilalanarak veya kompozitle onarılabilir. Restorasyonun gövdesini ilgilendiren kırıklarda ise yenileme gerekir. Yerinden çıkan bir kron veya lamina, kendisi ve altındaki diş sağlamsa bazen yeniden yapıştırılabilir; bu durumda neden çıktığının (kapanış, yapıştırma yüzeyi, diş sıkma) anlaşılması önemlidir.

Protez uzmanının bakışıyla her başarısızlık bir ipucudur. Tekrarlayan kopmalar çoğu zaman malzemeden çok kapanıştaki bir soruna veya gece diş sıkmaya işaret eder; bu durumda aynı restorasyonu yeniden yapmak yerine önce neden ele alınır.

Karar nasıl verilir?

Karar; dişin rengine, kalan diş dokusuna, restorasyonun türüne (lamina, kron, köprü) ve diş sıkma gibi kuvvet faktörlerine göre verilir. Protez uzmanı açısından temel soru "hangi malzeme daha iyi" değil, "bu diş ve bu ağız için hangi malzeme gerekçelendirilebilir" sorusudur.

Örneğin sağlam ve rengi normal bir ön dişte lamina veya kron için cam seramik; kanal tedavili, belirgin kararmış bir dişte veya üç üyeli bir köprüde zirkonya daha sık değerlendirilir. Aynı ağızda iki malzeme birlikte kullanılabilir. Tam kaplama ile lamina arasındaki fark için zirkonyum mu lamine mi makalesine bakabilirsiniz.

Sınırlamalar ve dikkat edilmesi gerekenler

Bu yazıdaki sağkalım oranları farklı çalışma gruplarının birleştirildiği derlemelerden alınmıştır ve çoğunlukla beş yıllık verilerdir; daha uzun süreli karşılaştırmalı çalışmalar sınırlıdır. Malzemeler hızla değiştiği için yeni zirkonya türleri hakkında uzun dönem klinik bilgi henüz azdır.

Laboratuvar bulguları (renk örtme gibi) ağız içi koşullarını tam yansıtmaz. Her iki malzeme de diş dokusunun hazırlanmasını gerektirebilir ve zamanla yenileme gerekebilir. Hangi malzemenin size uygun olduğuna dair kesin karar, muayene ve gerekirse radyografik değerlendirme sonrasında verilir.