Diş tedavisinde sedasyon nedir?

Sedasyon nedir?

Sedasyon, ilaç kullanılarak kişinin sakinleşmesini ve gevşemesini sağlayan bir yöntemdir. Diş hekimliğinde çoğunlukla "bilinçli sedasyon" kullanılır: kişi uyanıktır, konuşulanı anlar ve yanıt verebilir.

NHS England'ın aktardığı tanıma göre bilinçli sedasyonda merkezi sinir sistemi ilaçla baskılanır, ancak sözlü iletişim işlem boyunca sürer. Kullanılan ilaç ve teknikler bilinç kaybını olası kılmayacak kadar geniş bir güvenlik payı taşımalıdır; kişi bilincini ve koruyucu reflekslerini korur, sözlü komutları anlayıp yanıt verebilir (Kaynak 2).

Sedasyon ağrıyı tek başına ortadan kaldırmaz. Tedavi edilen bölgeyi uyuşturmak için lokal anestezi çoğunlukla yine uygulanır (Kaynak 5).

Sedasyon ile genel anestezi arasındaki fark nedir?

Temel fark bilinç düzeyidir: sedasyonda kişi uyarılara yanıt verir, genel anestezide ise ağrılı bir uyarıyla bile uyandırılamaz. Amerikan Anesteziyologlar Derneği (ASA), sedasyon derinliğini bir süreklilik olarak tanımlar (Kaynak 1):

Sedasyon derinleştikçe solunum ve dolaşımın izlenmesi ve gerektiğinde desteklenmesi daha önemli hale gelir. Bu nedenle hangi düzeyin hedeflendiği ve bunu kimin izleyeceği önceden netleştirilmelidir.

Diş tedavisinde hangi sedasyon türleri kullanılır?

Diş hekimliğinde sedasyon başlıca üç yolla uygulanır: soluma (inhalasyon), damar yolu (intravenöz) ve ağızdan (oral). NHS England, Birleşik Krallık'ta en sık kullanılan tekniklerin damardan midazolam ve azot protoksit-oksijen karışımının solunması olduğunu ve bu tekniklerin güvenlik kaydının çok iyi olduğunu belirtir (Kaynak 2).

• İnhalasyon sedasyonu: Azot protoksit (halk arasında "gülme gazı") ve oksijen karışımı burundan solunur. Kişi uyanık kalır ve refleksleri korunur; işlem sonunda oksijen verilerek toparlanma hızlandırılır (Kaynak 5).
• Damar yoluyla (IV) sedasyon: Genellikle tek bir ilaç, midazolam kullanılır. Kişi uyanıktır ve konuşabilir, ancak işlemi tam hatırlamayabilir; sonrasında 24–48 saat uyku hali ve unutkanlık olabilir (Kaynak 4).
• Oral sedasyon: İşlemden önce ağızdan sakinleştirici bir ilaç alınır. Avustralya'da yapılan bir sistematik derleme, ilaçla yapılan yöntemlerin (azot protoksit, damar yoluyla ve ağızdan sedasyon) istenmeyen etkiler, riskler ve kullanılmaması gereken durumlar taşıyabileceğini belirtir (Kaynak 6).

Türkiye'de sedasyon nerede ve kim tarafından yapılabilir?

Türkiye'de sedasyon veya genel anestezi altında yapılacak diş tanı ve tedavi işlemleri muayenehanelerde ve polikliniklerde yapılamaz. Bu kural, Ağız ve Diş Sağlığı Hizmeti Sunulan Özel Sağlık Kuruluşları Hakkında Yönetmelik'te açıkça yer alır (Kaynak 3).

Aynı yönetmelik, ağız ve diş sağlığı merkezlerinde ve hastanelerde bir "genel anestezi müdahale ünitesi" bulunmasını zorunlu tutar. Bu ünitede müdahale salonu, hazırlık ve uyandırma odaları ile hasta başı izlem (monitörizasyon) ve merkezi tıbbi gaz sistemi gibi koşullar tanımlanmıştır (Kaynak 3).

Sedasyonu kimin uygulayacağı ve izleyeceği, kuruluşun yapısına ve ilgili mevzuata göre belirlenir. Sedasyon önerildiğinde işlemin hangi kuruluşta yapılacağını, ilacı kimin vereceğini, sizi işlem boyunca kimin izleyeceğini ve azot protoksitle yapılan uygulamaların bu kapsamda nasıl değerlendirildiğini sormanız yerinde olur.

Sedasyon güvenli mi?

Uygun kişide, eğitimli bir ekip tarafından ve uygun izlem koşullarında yapılan bilinçli sedasyonun güvenlik kaydı iyidir. NHS England, Birleşik Krallık'ta en sık kullanılan iki tekniğin güvenlik kaydını çok iyi olarak tanımlar (Kaynak 2).

Güvenliği etkileyen başlıca unsurlar şunlardır:

• Önceden değerlendirme: Genel sağlık durumu, kullanılan ilaçlar, alerjiler ve daha önceki sedasyon veya anestezi deneyimleri kaydedilir. NHS England, hastanın genel sağlık sınıfının (ASA sınıfı) da değerlendirilmesini önerir (Kaynak 2).
• En basit etkili yöntem: Aynı kaynak, en basit ve etkili olması muhtemel tekniğin genellikle ilk tercih olduğunu, birden fazla ilacın ancak gerekçesi olduğunda kullanılmasını belirtir (Kaynak 2).
• Yazılı onam: Olası riskler ve alternatifler anlatılmalı, onam yazılı olarak alınmalıdır (Kaynak 2).
• İzlem: Türkiye'deki yönetmelik, sedasyonun yapılabileceği kuruluşlarda hazırlık ve uyandırma odalarında hasta başı izlem (monitörizasyon) bulunmasını şart koşar (Kaynak 3).

Hamile olduğunuzu düşünüyorsanız bunu işlemden önce bildirmeniz istenir (Kaynak 4, Kaynak 5). Hamilelikte diş tedavisinin genel çerçevesi için hamilelikte diş tedavisi yazımıza bakabilirsiniz.

Sedasyondan önce ve sonra nelere dikkat edilir?

Sedasyon türüne göre değişmekle birlikte, özellikle damar yoluyla sedasyonda bir refakatçi ve 24 saatlik kısıtlamalar gerekir. Aşağıdaki örnekler Birleşik Krallık'taki iki kamu sağlık kuruluşunun hasta bilgilendirmelerinden alınmıştır; size özel talimatı işlemi yapan ekip verir.

Bu bilgiler genel örneklerdir. Aç kalma süresi, ilaçlarınızı ne zaman alacağınız ve işlem sonrası kısıtlamalar, işlemi yapan kuruluşun talimatlarına göre belirlenir.

Sedasyona alternatifler nelerdir?

Sedasyonun başlıca alternatifi, kaygıyı azaltan davranışsal yöntemlerdir; en ağır durumlarda ise genel anestezi gündeme gelebilir. NHS England, her hastanın kaygısının başarılı olması beklenen en basit ve güvenli yöntemle yönetilmesini ve genel anesteziye başvurmadan önce daha az kısıtlayıcı yöntemlerin dikkatle değerlendirilmesini önerir (Kaynak 2).

• İletişim ve kontrol teknikleri: Tedavinin önceden anlatılması, dur işareti, nefes ve gevşeme egzersizleri.
• Bilişsel davranışçı terapi (BDT): Kaygının kendisini hedef alır. Davranışsal tedaviyi inhalasyon sedasyonuyla karşılaştıran bir meta-analiz, tedavi öncesi kaygıyı azaltmada davranışsal tedaviyi daha etkili bulmuştur (Kaynak 7).
• Tedaviyi bölmek: Uzun tedavilerin daha kısa ve öngörülebilir randevulara bölünmesi.

Bu yöntemlerin ayrıntıları için diş hekimi korkusu yazımıza göz atabilirsiniz. Uzun süren cerrahi işlemler öncesinde süreç hakkında bilgi almak da kaygıyı azaltabilir; örneğin implant tedavisi aşamaları yazımız adımları sırasıyla anlatır.

Sınırlamalar ve dikkat edilmesi gerekenler

Bu yazı genel hasta bilgilendirmesi amaçlıdır; sedasyonun size uygun olup olmadığına ilişkin kararı, genel sağlık durumunuzu değerlendiren hekimler verir. Sedasyon türleri, kullanılan ilaçlar ve sonrasındaki kısıtlamalar ülkeden ülkeye ve kuruluştan kuruluşa farklılık gösterebilir; yukarıdaki örneklerin bir kısmı Birleşik Krallık kaynaklarına dayanır.

Türkiye'deki mevzuat zaman içinde değişebilir; güncel kuralları işlemin yapılacağı kuruluştan teyit etmeniz önerilir. Diş tedavinize ilişkin kesin karar muayene ve gerekirse radyografik değerlendirme sonrası verilir.