Diş protezi (sabit ve hareketli)

Diş protezi nedir?

Diş protezi, eksik ya da ağır hasar görmüş dişlerin yerine yapılan yapay dişlerin genel adıdır. Amaç çiğnemeyi, konuşmayı ve görünümü yeniden sağlamak, kalan dişlerin yer değiştirmesini ve kapanışın bozulmasını önlemektir.

Sabit protezler dişlere yapıştırılır ve hasta tarafından çıkarılmaz. Tek dişi kaplayan kron (kaplama) ve eksik dişin iki yanındaki dişlerden destek alan köprü bu gruptadır. Kron ve köprüler metal destekli porselen, zirkonya ya da cam seramik gibi farklı malzemelerle yapılabilir; malzeme seçeneklerinden biri için zirkonyum kaplama sayfasına bakabilirsiniz.

Hareketli protezler hasta tarafından takılıp çıkarılır. Bazı dişler duruyorsa bölümlü (parsiyel) protez, hiç diş kalmamışsa tam protez yapılır. NHS de protezleri tüm dişlerin yerini alan tam protezler ve bir ya da birkaç dişin yerini alan bölümlü protezler olarak sınıflandırır (Kaynak 5).

İmplantlara bağlanan protezler ayrı bir başlıktır; bunlar implant üstü protez sayfasında anlatılmıştır.

Kimler için uygundur, kimler için uygun değildir?

Diş protezi; bir ya da daha fazla dişi eksik olan, dişleri ileri derecede yıkılmış olan veya eski protezi işlevini yitirmiş hemen herkes için bir seçenektir. Hangi protezin uygun olduğu ise kişiden kişiye değişir.

Sabit köprü için boşluğun iki yanında yeterli kök ve kemik desteği olan dişler gerekir. Hareketli bölümlü protez, uzun boşluklarda, arkada destek diş kalmadığında ya da implant uygulanamadığında öne çıkar. Tam protez hiç dişi kalmamış kişilerde kullanılır.

Aktif diş eti hastalığı veya tedavi edilmemiş çürükler varsa protez ertelenir ve önce bunlar tedavi edilir. Destek dişleri köprü taşıyamayacak durumdaysa sabit köprü uygun değildir. Kesin karar muayene ve gerekirse radyografik değerlendirme sonrası verilir. İki ana grubun ayrıntılı karşılaştırması için sabit mi hareketli mi yazısına bakabilirsiniz.

Tedavi aşamaları

Protez tedavisi, ağız sağlığının hazırlanmasıyla başlar ve teslim sonrası kontrollerle devam eder. Aşamalar protezin türüne göre değişse de genel sıra şöyledir:

1. Muayene ve planlama: Kalan dişler, diş eti, kemik, kapanış ve çene eklemi değerlendirilir; gerekirse röntgen çekilir. Seçenekler artı ve eksileriyle konuşulur.
2. Ön tedaviler: Gerekli dolgu, kanal tedavisi, diş eti tedavisi veya çekimler yapılır.
3. Hazırlık: Sabit protezde destek dişler kaplama için şekillendirilir ve geçici kron takılır. Bölümlü protezde gerekirse destek dişlerde küçük yuvalar hazırlanır.
4. Ölçü: Geleneksel ölçü maddeleriyle ya da dijital ağız içi tarayıcıyla ölçü alınır; kapanış kaydedilir.
5. Prova: Metal ya da seramik alt yapı, diş dizimi veya renk ağızda denenir; uyum, kapanış ve estetik kontrol edilir.
6. Teslim: Sabit protez yapıştırılır; hareketli protez takılır, basınç noktaları ve kapanış ayarlanır.
7. Kontroller: İlk günlerdeki uyum kontrolünün ardından düzenli aralıklarla kontrol yapılır.

Ne kadar sürer?

Sabit protezler genellikle 2–4 seansta ve 1–3 hafta içinde tamamlanır; hareketli protezler genellikle 4–6 seans ve birkaç hafta gerektirir. Ön tedaviler, çekim sonrası iyileşme beklenmesi ya da çok sayıda dişi kapsayan planlar süreyi uzatabilir.

Alışma süresi de hesaba katılmalıdır. NHS, hareketli protezlere alışmanın birkaç hafta sürebileceğini belirtir (Kaynak 5). Bu dönemde birkaç ayar seansı gerekmesi olağandır.

Riskler ve sınırlamalar

Her protez türünün kendine özgü riskleri vardır ve hiçbir protez doğal dişin birebir yerini tutmaz.

Sabit protezlerde: Klasik köprülerde en sık sorunlar destek dişte çürük ve dişin canlılığını kaybetmesidir (Kaynak 2). Porselen kırılması (çatlama) ve sökülme de görülebilir. Çok üyeli köprülerde malzemeye göre farklı teknik sorunlar bildirilmiştir; örneğin bir derlemede zirkonya köprülerde porselen kırılması ve sökülme metal-seramik köprülere göre daha sık bulunmuştur (Kaynak 3). Sağlam dişlerin kesilmesi geri dönüşü olmayan bir işlemdir.

Hareketli protezlerde: Gevşeme, basınç yaraları ve konuşmada geçici değişiklik olabilir. Bölümlü protezlerde kroşelerin tutunduğu destek dişlerin çekilme riski diğer dişlere göre daha yüksek bulunmuştur (Kaynak 4). Bu risk, iyi tasarım, temizlik ve kontrolle azaltılabilir.

Protez sonrası çene ekleminde ya da kaslarda yakınma olursa kapanış yeniden değerlendirilir. Diş sıkma alışkanlığı olanlarda protezi korumak için gece plağı gerekebilir.

Alternatifler

Eksik diş için tek bir doğru çözüm yoktur. Cochrane'in kısmi dişsizlik derlemesi, mevcut çalışmalara göre belirli bir yöntemin herkese önerilebileceğini gösteren yeterli kanıt bulunmadığını bildirmiştir (Kaynak 1).

Tek diş eksikliğinde implant ile köprünün karşılaştırması için implant mı köprü mü, tam dişsizlik için hareketli protez mi implant mı yazılarına bakabilirsiniz. Dişsiz alt çenede McGill uzlaşı raporu, iki implantla tutunan hareketli protezi ilk seçenek olarak önermiştir (Kaynak 6).

Bakım ve ömür

Protezin ömrünü en çok etkileyen şey günlük temizlik ve düzenli kontroldür. Sistematik bir derlemede klasik köprülerin tahmini ağızda kalma oranı 5 yılda yüzde 93,8, 10 yılda yüzde 89,2 bulunmuştur (Kaynak 2). Metal iskeletli kroşeli bölümlü protezlerde 5 yıllık oran yüzde 95,1 olarak bildirilmiştir (Kaynak 4).

Sabit protez bakımı: Günde iki kez fluorlu macunla fırçalama, köprü altı için süper ip ya da ara yüz fırçası kullanımı ve düzenli diş eti kontrolü önerilir.

Hareketli protez bakımı: NHS, protezlerin sabah ve akşam çıkarılıp yumuşak sabunla fırçalanmasını, yemeklerden sonra çalkalanmasını, diş macunuyla temizlenmemesini ve hekim aksini söylemedikçe geceleri çıkarılıp suda ya da temizleme solüsyonunda saklanmasını önerir. Diş etleri ve kalan dişler de her gün fırçalanmalıdır (Kaynak 5).

Çene kemiği ve diş eti zamanla şekil değiştirdiği için hareketli protezler gevşeyebilir; bu durumda besleme (astarlama) ya da yenileme gerekir. Oynayan, vuran veya ağrı yapan bir protezi kendiniz düzeltmeye çalışmayın; kontrole gelin.

Protez uzmanı gözüyle

Protez uzmanı, protez türünü seçmeden önce "kalan dişler bu protezi kaç yıl taşıyabilir" sorusunu sorar. Kök boyu, diş eti desteği ve kanal durumu zayıf olan bir dişi köprü ayağı yapmak, kısa sürede tüm köprünün kaybına yol açabilir.

Karar verirken genellikle şu ölçütlere bakılır:

• Destek dişlerin prognozu: Kök uzunluğu, kemik desteği, çürük ve kanal durumu
• Boşluğun uzunluğu ve yeri: Kısa boşluklarda sabit, uzun ya da arkada destek olmayan boşluklarda hareketli veya implantlı seçenekler
• Kapanış ve parafonksiyon: Diş sıkma, aşınma ve kapanış yüksekliği
• Temizlik becerisi: Köprü altını ya da hareketli protezi düzenli temizleyebilme
• Tedavi sırası: Önce enfeksiyon ve diş eti kontrolü, sonra geçici çözümler, en son kalıcı protez
• Gelecek planı: İleride kaybedilebilecek dişler varsa, protezin genişletilebilir olması

Başarısızlıkların önemli bir kısmı, protezin kendisinden çok destek dişlerde gelişen çürük ve diş eti sorunlarından kaynaklanır. Bu nedenle protez teslim edildikten sonra düzenli kontrol, tedavinin ayrılmaz parçasıdır. Protetik diş tedavisinin kapsamı hakkında daha fazla bilgi için protez uzmanı nedir yazısına göz atabilirsiniz.