Protez rehberi

Protetik diş tedavisi nedir?

Protetik diş tedavisi, eksik ya da ileri derecede hasar görmüş dişlerin yerine yapay dişler yapılmasını, yani diş protezlerini kapsayan diş hekimliği alanıdır. Amaç yalnız boşluğu kapatmak değildir: çiğneme, konuşma, yüz desteği ve ağzın uzun vadeli sağlığı birlikte düşünülür.

Diş kaybının ardından komşu dişler boşluğa doğru eğilebilir, karşı çenedeki diş uzayabilir ve kapanış bozulabilir. Bu nedenle protez planlaması tek bir dişe değil, bütün ağza bakarak yapılır.

Bu rehber, protez seçeneklerini üç ana grupta toplar ve her konudaki ayrıntılı yazılara yönlendirir. Kesin karar her zaman muayene ve gerekirse radyografik değerlendirme sonrası verilir.

Sabit protezler

Sabit protezler ağızda yapıştırılarak ya da vidalanarak kalıcı olarak durur; hasta tarafından çıkarılmaz. En sık kullanılanları tek dişi kaplayan kronlar ve eksik dişin iki yanındaki dişlerden destek alan köprülerdir.

Köprü için komşu dişlerin kesilerek küçültülmesi gerekir. Bu dişler zaten dolgulu ya da kronluysa bu dezavantaj daha az önem taşır; sağlam dişlerse karar daha dikkatli verilir.

Hareketli protezler

Hareketli protezler hastanın takıp çıkardığı protezlerdir. Bazı dişler duruyorsa bölümlü (parsiyel) protez, hiç diş kalmamışsa tam protez yapılır. Bölümlü protezler genellikle kalan dişlere tutunan metal ya da hassas bağlantılarla yerinde durur.

Hareketli protezler diş kesimi gerektirmeyebilir ve temizlik için çıkarılabilir. Buna karşılık alışma süreci gerekir; NHS, protezlere alışmanın birkaç hafta sürebileceğini ve protezlerin geceleri çıkarılmasını önerir (Kaynak 5).

Hangi durumda sabit, hangi durumda hareketli protezin öne çıktığını sabit mi hareketli mi yazısında tablo hâlinde karşılaştırdık.

İmplant üstü protezler

İmplant, çene kemiğine yerleştirilen ve diş kökünün yerini alan titanyum ya da seramik bir vidadır. İmplant iyileştikten sonra üzerine kron, köprü ya da hareketli bir protez bağlanır; bu yapılara implant üstü protez denir.

Tek diş eksikliğinde implant ile köprü sık karşılaştırılan iki seçenektir. Sistematik derlemelerde her iki yöntemin de uzun dönemde yüksek oranda ağızda kaldığı, ancak komplikasyon türlerinin farklı olduğu bildirilmiştir: köprülerde destek dişte çürük ve sinir canlılığının kaybı, implantlarda ise vida gevşemesi ve porselen kırılması gibi teknik sorunlar daha sık görülmüştür (Kaynak 2). Ayrıntılar implant mı köprü mü yazısındadır.

Tam dişsizlikte implantlar hareketli protezi sabitlemek için de kullanılabilir. Bu protezlere overdenture denir; tutucu tipleri ve bakımı için overdenture nedir yazısına bakabilirsiniz.

Tam dişsizlikte seçenekler

Hiç dişi kalmamış bir çene için üç ana yol vardır: klasik tam protez, implant destekli hareketli protez (overdenture) ve implant üstü sabit protez. 2002'de yayımlanan McGill uzlaşı raporu, alt çenede iki implantla tutunan hareketli protezin ilk seçenek olarak kabul edilmesini önermiştir (Kaynak 3).

İmplant destekli sabit ve hareketli protezlerin ikisi de hastalar tarafından yüksek puanlanır; ancak hastalar ağız temizliğini hareketli protezle daha kolay yapabildiklerini bildirmiştir (Kaynak 4). Bu üç seçeneğin karar tablosu hareketli protez mi implant mı yazısında yer alıyor.

Hangi protez kimin için? Hızlı karşılaştırma

Aşağıdaki tablo yalnız genel bir yönlendirmedir. Aynı eksiklikte bile kemik, diş eti ve kapanış durumuna göre farklı çözümler gerekebilir.

Kısmi dişsizlik için yapılan bir Cochrane derlemesi, eldeki çalışmalara göre belirli bir diş tamamlama yönteminin herkese önerilebileceğini gösteren yeterli kanıt bulunmadığı sonucuna varmıştır (Kaynak 1). Bu nedenle seçim kişisel değerlendirmeye dayanır.

Protez tedavisi hangi sırayla planlanır?

Protez genellikle tedavinin son halkasıdır. Önce ağrı ve enfeksiyon giderilir, çürükler ve diş eti hastalığı tedavi edilir, kurtarılamayacak dişler belirlenir. Ardından gerekiyorsa geçici bir protezle çiğneme ve görünüm korunurken kalıcı protez planlanır.

Bu sıra, protezin sağlıklı bir zemine yapılmasını sağlar. Tedavi edilmemiş bir diş eti hastalığının üzerine yapılan köprü ya da iltihaplı bir kökün yanına yerleştirilen implant, kısa sürede sorun çıkarabilir.

Planlamada bir de zaman boyutu vardır. Bugün yalnız bir diş eksik olsa bile, yakın gelecekte kaybedilebilecek dişler varsa protez buna göre tasarlanır; örneğin bölümlü bir proteze ileride diş eklenebilmesi ya da implantların ileride genişletilebilecek bir plana göre yerleştirilmesi düşünülür.

Hangi hekime başvurulur?

Protezleri genel diş hekimleri de yapar. Protetik diş tedavisi ise diş eksikliklerinin tanısı, planlanması ve yerine konmasıyla ilgilenen tanınmış bir uzmanlık dalıdır (Kaynak 6). Türkiye'de bu alanda uzmanlık eğitimi almış hekimler "protez uzmanı" ya da "protetik diş tedavisi uzmanı" olarak anılır.

Şu durumlarda protez uzmanına başvurmak planlamayı kolaylaştırabilir:

• Çok sayıda diş eksikliği ya da her iki çenede birden tedavi ihtiyacı
• İmplant üstü protez planlanması
• Önceki protezlerle tekrarlayan uyum, tutuculuk veya kırılma sorunları
• Kapanış bozukluğu, diş sıkma ya da çene eklemi (temporomandibular eklem) yakınmaları

Bu uzmanlığın kapsamı ve eğitimi için protez uzmanı nedir yazısını, tedavi aşamaları için diş protezi tedavi sayfasını okuyabilirsiniz.

Sınırlamalar ve dikkat edilmesi gerekenler

Hiçbir protez doğal dişin birebir yerini tutmaz. Sabit protezlerde destek dişlerde çürük ve diş eti sorunları, implant üstü protezlerde implant çevresi iltihabı, hareketli protezlerde gevşeme ve basınç yaraları görülebilir.

Protezler zamanla aşınır ve çene kemiği değişir; bu nedenle ayarlama, onarım ya da yenileme gerekebilir. Kalıcı sonuç için günlük temizlik ve düzenli kontrol, protez türünden bağımsız olarak şarttır.