Tam protez (takma diş): nasıl yapılır, nasıl alışılır, ne kadar dayanır?

Tam protez nedir?

Tam protez, bir çenedeki bütün dişler eksik olduğunda kullanılan, diş eti ve altındaki kemik üzerine oturan ve hastanın çıkarıp takabildiği protezdir. Halk arasında "takma diş" veya "damak protezi" olarak bilinir.

Üst tam protez damağı örten geniş bir tabana sahiptir ve tutuculuğunu büyük ölçüde bu geniş yüzeydeki emme etkisinden alır. Alt tam protez ise dilin hareket ettiği at nalı biçiminde bir alana oturur; bu nedenle alt protezin sabit durması genellikle daha zordur. Tam dişsizlikteki seçeneklerin genel karşılaştırması için hareketli protez mi implant mı yazısına bakabilirsiniz.

Tam protez hangi aşamalarla yapılır?

Tam protez, ağzın ölçülmesi, ısırmanın kaydedilmesi ve dişlerin provasıyla birkaç seansta yapılır. Her aşama bir öncekinin doğruluğuna dayandığı için acele edilmemesi önerilir. Tipik aşamalar şunlardır:

1. Muayene: Diş eti, kemik yapısı, tükürük, varsa eski protez ve beklentiler değerlendirilir. Gerekirse röntgen alınır.
2. İlk ölçü: Ağzın genel şeklini kaydeden ölçü alınır ya da ağız taranır.
3. Hassas ölçü: Kişiye özel hazırlanan ölçü kaşığıyla, protez kenarlarının kaslarla uyumunu yakalayan ölçü alınır.
4. Isırma kaydı: Çenelerin birbirine göre konumu, dudak desteği ve yüz yüksekliği belirlenir; diş rengi ve boyutu seçilir.
5. Diş provası: Dişler mum üzerinde dizilir ve ağızda denenir. Görünüm, konuşma ve ısırma bu aşamada kontrol edilir.
6. Teslim: Protez takılır, kenarlar ve ısırma ayarlanır; takma, çıkarma ve temizlik anlatılır.
7. Kontroller: İlk haftalarda bası noktaları ve ısırma birkaç kez yeniden ayarlanabilir.

Diş çekiminin hemen ardından takılan protezler (hemen protez) de vardır. Bu protezler dişsiz kalınmasını önler, ancak iyileşme sırasında dokular değiştiği için genellikle ayarlanması, beslenmesi veya yenilenmesi gerekir (Kaynak 1). Bu süreçte kullanılan protezlerle ilgili bilgi için geçici protez yazısına bakabilirsiniz.

Tam proteze alışmak ne kadar sürer?

Yeni bir tam proteze alışmak genellikle birkaç hafta sürer; bu süre kişiden kişiye değişir. İlk günlerde protez büyük hissettirebilir, tükürük artabilir ve bazı sesleri çıkarmak zorlaşabilir.

Alışmayı kolaylaştırmak için NHS, takıp çıkarmayı pratik etmeyi ve rahat edene kadar yumuşak gıdalarla beslenmeyi önerir (Kaynak 1). Eski bir protezden yenisine geçiyorsanız da kısa bir alışma dönemi olabilir; yeni protezin kenarları ve dişleri eskisinden farklı olduğu için kaslar yeniden uyum sağlar.

Alışma sürecinde protezi sürekli çıkarmak yerine gün içinde takılı tutmak dil ve yanakların uyumunu hızlandırır. Belirli bir noktada yara veya şiddetli rahatsızlık varsa, beklemek yerine protezin ayarlatılması gerekir.

Konuşma ve yemek yeme nasıl etkilenir?

Konuşma genellikle birkaç gün ile birkaç hafta içinde düzelir; yemek yemeye alışmak ise biraz daha uzun sürebilir. Dil, protezin şekline ve kalınlığına uyum sağladıkça "s", "ş" ve "z" gibi sesler netleşir.

Yemek yerken şu öneriler işe yarar:

• Küçük lokmalar alın ve yavaş çiğneyin.
• Yiyeceği her iki tarafta aynı anda çiğnemeye çalışın; bu protezin dengesini korur.
• Ön dişlerle ısırmak protezi yerinden oynatabilir; mümkünse yiyecekleri küçük parçalara bölün.
• Çok sert, yapışkan veya lifli gıdalarla başlamayın.

Tam protezle çiğneme gücü doğal dişlere göre daha düşüktür ve bazı gıdalar her zaman zorlayıcı olabilir. Bu, protezin kusurlu olduğu anlamına gelmez; hareketli protezin doğal bir sınırıdır.

Besleme (astar yenileme) nedir ve ne zaman gerekir?

Besleme, protezin diş etine bakan iç yüzeyinin, değişmiş dokulara yeniden uyacak şekilde yeni bir materyalle doldurulmasıdır. Protez gevşediğinde, yiyecek altına kaçmaya başladığında veya yara sık oluşuyorsa gündeme gelir.

Dişler çekildikten sonra çene kemiği zamanla erimeye devam eder. Protez tedavisinde kemik erimesini inceleyen bir sistematik derleme, erime hızının kişiye ve tedavi türüne göre değiştiğini ve cinsiyet, protez materyali ve besleme sıklığı gibi etkenlerle ilişkili olduğunu bildirmiştir (Kaynak 4). Bu nedenle ilk yapıldığında iyi oturan bir protez yıllar içinde gevşeyebilir.

Besleme, protez dişleri ve ısırma hâlâ uygunsa pratik bir çözümdür. Dişler belirgin şekilde aşınmışsa, yüz yüksekliği azalmışsa veya protez kırılmışsa yeni protez yapılması daha doğru olabilir. Evde kullanılan hazır besleme malzemeleri, uyumu bozabileceği ve dokuya zarar verebileceği için önerilmez.

Tam protez ne kadar dayanır?

Tam protezin kesin bir ömrü yoktur; dokulardaki değişim, dişlerin aşınması ve bakım bu süreyi belirler. NHS, protezlerin iyi bakıldığında yıllarca kullanılabileceğini, ancak diş eti ve çene kemiği değiştikçe gevşeyebileceğini ve düzenli diş hekimi kontrolünün önemli olduğunu belirtir (Kaynak 1).

Aşağıdaki durumlarda kontrol gerekir: konuşurken protezin tıkırdaması, kayması veya oturmadığı hissi, ağrı, protezde kırık veya aşınma, diş etinde kızarıklık, kanama ya da kötü koku (Kaynak 1). Protezlerin ömrünü etkileyen genel etkenler için protez ömrü yazısına bakabilirsiniz.

Tam protezin bakımı nasıl yapılır?

Tam protez her gün çıkarılıp fırçalanmalı, geceleri çıkarılmalı ve kurumaması için suda veya temizleme solüsyonunda saklanmalıdır. Amerikan Protez Uzmanları Koleji, tam protezlerin bakımı için kanıta dayalı bir kılavuz yayımlamıştır (Kaynak 2); günlük temizlik ve düzenli kontrol bu önerilerin temelini oluşturur.

NHS'in önerileri şöyle özetlenebilir (Kaynak 1):

• Protezi sabah ve akşam çıkarıp yumuşak bir fırça ve sabunla fırçalayın; diş macunu protez yüzeyini çizebilir.
• Temizliği su dolu bir lavabo veya havlu üzerinde yapın; düşürülen protez kırılabilir.
• Yemeklerden sonra protezi soğuk suyla çalkalayın.
• Diş etlerinizi ve dilinizi de her gün fırçalayın.
• Hekiminiz aksini önermedikçe protezi geceleri çıkarın.

Gece çıkarmanın önemine dair dikkat çekici bir bulgu da vardır: 85 yaş ve üzeri bireylerde yapılan bir izlem çalışmasında protezle uyuyanlarda zatürre riskinin, protezi geceleri çıkaranlara göre yaklaşık 2,3 kat yüksek olduğu bildirilmiştir (Kaynak 3). Bu bir gözlem çalışmasıdır ve neden-sonuç ilişkisini kesin olarak göstermez; yine de gece protezi çıkarmak için güçlü bir gerekçedir. Genel ağız temizliği için ağız bakımı yazısına bakabilirsiniz.

İmplant desteği ne zaman yardımcı olur?

İmplant desteği, özellikle alt tam protezin sürekli kaydığı, yemek yerken ve konuşurken kalktığı durumlarda belirgin bir yardım sağlayabilir. Alt çeneye yerleştirilen az sayıda implant, protezin tutunacağı noktalar oluşturur ve protez bu noktalara takılarak yerinde kalır.

McGill uzlaşı bildirisi, alt çenede iki implantla tutunan protezin dişsiz hastalar için ilk tercih edilecek standart tedavi olarak kabul edilmesini önermiştir (Kaynak 5). Bu protez türünün nasıl çalıştığı overdenture nedir yazısında ayrıntılı olarak anlatılmıştır.

İmplant her hasta için uygun olmayabilir. Genel sağlık durumu, kemik miktarı, beklentiler ve bakım olanakları birlikte değerlendirilir. Klasik tam protezle memnun olan birçok hasta için iyi yapılmış ve düzenli kontrol edilen bir tam protez yeterli bir çözümdür.

Sınırlamalar ve dikkat edilmesi gerekenler

Tam protez, doğal dişlerin çiğneme gücünü ve hissini tam olarak sağlayamaz; özellikle alt protezde tutuculuk sınırlı olabilir. Kemik erimesi devam ettiği için protezin uyumu zamanla bozulur ve bakım, besleme veya yenileme gerekir.

Ağızda iyileşmeyen yaralar, protezin sürekli vurduğu bölgeler veya renk değişiklikleri, protezle ilgili olmasa da mutlaka muayene edilmelidir. Aktarılan çalışma sonuçları belirli hasta gruplarından elde edilmiştir ve herkes için birebir geçerli değildir. Size en uygun protez türüne, muayene ve gerekirse radyografik değerlendirme sonrasında karar verilir.