Bruksizm: uykuda ve gün içinde diş sıkma

Bruksizm nedir?

Bruksizm, çiğneme kaslarının dişleri sıkma, gıcırdatma ya da alt çeneyi germe veya itme biçiminde çalışmasıdır. 2018'de yayımlanan uluslararası uzlaşı raporu, bruksizmi uykuda ve uyanıkken ortaya çıkan iki ayrı davranış olarak tanımlar (Kaynak 1).

Aynı rapor önemli bir çerçeve değişikliği getirmiştir: sağlıklı bireylerde bruksizm bir hastalık olarak değil, bazı klinik sonuçlar için risk etkeni (ve bazı durumlarda koruyucu etken) olabilen bir davranış olarak görülmelidir (Kaynak 1). 2025'te yayımlanan güncelleme de bruksizmin kendisinin "hastalık" olmadığını, çeşitli durumlarla risk etkeni, koruyucu etken veya nötr bir etken olarak ilişkili olabilen motor bir davranış olduğunu vurgular (Kaynak 2).

Bu ayrım pratikte şu anlama gelir: diş sıkmanın varlığı tek başına tedavi gerekçesi değildir; önemli olan dişlerde, kaslarda, eklemde veya restorasyonlarda bir soruna yol açıp açmadığıdır.

Uyku bruksizmi ile uyanıklık bruksizmi arasındaki fark nedir?

Uyku bruksizmi uyku sırasında ortaya çıkan kas aktivitesidir; uyanıklık bruksizmi ise gün içinde dişlerin tekrarlayan veya süregen biçimde birbirine bastırılması ya da çenenin gerilmesidir. 2025 güncellemesine göre uyku bruksizmi, uykuda görülen ve ritmik ya da ritmik olmayan biçimde seyreden bir çiğneme kası aktivitesidir; uyanıklık bruksizmi ise dişlerin tekrarlayan veya sürekli teması ve/veya alt çenenin gerilmesi ya da itilmesiyle karakterizedir (Kaynak 2).

Hangi belirtiler diş sıktığınızı gösterebilir?

Diş sıkma çoğu zaman fark edilmez; en sık ipuçları çene ağrısı, dişlerde aşınma veya kırılma, baş ağrısı ve uyku bozukluğudur. NHS, diş gıcırdatmanın çene ağrısı, aşınmış veya kırılmış dişler, baş ağrısı, kulak ağrısı ve uyku düzeninde bozulma ile ilişkili olabileceğini ve çene eklemi rahatsızlığına yol açabileceğini belirtir (Kaynak 3).

Muayenede şu bulgulara bakılabilir:

• Dişlerin çiğneme yüzeylerinde düzleşme veya parlak aşınma alanları
• Kırılan dolgular, çatlamış dişler veya tekrar tekrar düşen restorasyonlar
• Yanak içinde dişlerin izine uyan beyaz çizgi, dil kenarında diş izleri
• Çiğneme kaslarında büyüme veya palpasyonla hassasiyet

Bu bulguların hiçbiri tek başına kesin kanıt değildir; örneğin diş aşınmasının asitli yiyecek ve içecekler gibi başka nedenleri de olabilir.

Bruksizm neden olur?

Bruksizmin tek bir nedeni yoktur; NHS'e göre diş sıkma çoğunlukla stres veya kaygıyla ilişkilidir (Kaynak 3). Aynı kaynak uyku sorunlarını, bazı ilaçları, sigara kullanımını ve fazla alkol veya kafein tüketimini de olası etkenler arasında sayar.

Diş sıkmayı "durdurmak" amacıyla dişlerin aşındırılarak kapanışın değiştirilmesi ise geri dönüşümsüz bir işlemdir ve ilk basamakta önerilmez. Yeni başlayan diş sıkma şikâyetinde, kullanmakta olduğunuz ilaçları hekiminizle gözden geçirmek de yararlı olabilir.

Bruksizm nasıl değerlendirilir?

Bruksizm; kişinin kendi bildirimi, klinik muayene ve gerekirse kas aktivitesini ölçen cihazlarla değerlendirilir. 2018 uzlaşı raporu, yalnız kişinin bildirimine dayanan değerlendirmeyi "olası", klinik muayeneyle desteklenen değerlendirmeyi "muhtemel", cihazla ölçülen değerlendirmeyi ise "kesin" olarak derecelendirmiştir (Kaynak 1).

2025 güncellemesi bu hiyerarşik sınıflamanın yerine üç değerlendirme biçimini önermiştir: kişinin bildirimine dayalı, klinik muayeneye dayalı ve cihaza dayalı değerlendirme (Kaynak 2). Günlük uygulamada çoğu kişi için öykü ve muayene yeterli bilgi verir; uyku bozukluğundan şüpheleniliyorsa uyku merkezinde yapılan ölçümler gündeme gelebilir.

Bruksizm tedavi edilmeli mi?

Bruksizm bir sorun yaratmıyorsa genellikle tedavi gerekmez; yönetim, olumsuz sonuçlar ortaya çıktığında gündeme gelir. 2025 uzlaşı raporu, olumsuz sonuçlara yönelik yönetimin bruksizmin olası olumlu etkilerini bozmayacak biçimde planlanması gerektiğini belirtir (Kaynak 2).

Pratikte yönetim şu başlıkları içerir:

• Farkındalık: Gün içinde dişlerin birbirine değip değmediğini düzenli olarak kontrol etmek. Dinlenme hâlinde dudaklar kapalı, dişler hafif aralıklı olmalıdır.
• Uyku düzeni ve yaşam tarzı: NHS; düzenli uyku saatleri, karanlık ve sessiz bir yatak odası, gevşeme teknikleri ile sigara, fazla alkol ve kafeinden kaçınmayı önerir (Kaynak 3).
• Stres yönetimi: Gerekirse psikolojik destek.
• Gece plağı: NHS, diş hekiminin dişleri hasardan korumak için gece takılan bir plak önerebileceğini belirtir (Kaynak 3). Ancak Cochrane ekibinin derlemesi, diş sıkan hastalarda diş aşınmasını ölçen bir çalışma bulamamış ve splintlerin aşınmayı azaltıp azaltmadığını belirlemek için kanıtın yetersiz olduğunu bildirmiştir (Kaynak 4).

Gece plağının türleri ve bakımı için splint tedavisi yazısına, tedavi sürecinin nasıl işlediğine diş sıkma ve gece plağı sayfasına bakabilirsiniz.

Botulinum toksini bir seçenek mi?

Botulinum toksini (halk arasında "botoks") bazı hekimlerce diş sıkmada uygulanmaktadır; ancak etkinliği konusundaki kanıtların kesinliği belirsizdir. 2025'te yayımlanan ve 14 sistematik derlemeyi inceleyen bir değerlendirme, bu derlemelerin tamamının metodolojik güveninin "kritik düzeyde düşük" veya "düşük" olduğunu ve kanıtın kesinliği hakkında bir sonuca varılamadığını bildirmiştir (Kaynak 5).

Aynı değerlendirme; istenmeyen yayılım, geçici yüz kası güçsüzlüğü ve tekrarlayan uygulamalarda çiğneme kaslarında zayıflama ile kemik yapısında değişiklik olasılığı gibi olası yan etkilere de dikkat çeker (Kaynak 5). Kronik çene eklemi ağrısına yönelik 2023 tarihli uluslararası klinik kılavuz da botulinum toksini enjeksiyonu için koşullu olarak karşı öneri vermiştir (Kaynak 6). Bu seçeneği düşünüyorsanız yarar ve riskleri ilgili uzmanlıkla ayrıntılı olarak konuşmanız önerilir.

Diş sıkma protez ve estetik tedavileri nasıl etkiler?

Diş sıkma, kaplama, lamine veya implant üstü restorasyonlar planlanırken dikkate alınması gereken bir risk etkenidir. Uzlaşı raporunun ifadesiyle bruksizm, bazı klinik sonuçlar için risk etkeni olabilir (Kaynak 1); protez uzmanı açısından bu sonuçların başında restorasyonlarda kırılma, çatlama ve aşınma gelir.

Bu nedenle planlamada genellikle şunlar değerlendirilir: aşınmanın nedeni ve hızı, malzeme seçimi, restorasyonun kalınlığı ve tasarımı, kapanıştaki yük dağılımı ve tedavi sonrası koruyucu gece plağı ihtiyacı. Çene ağrısı aktifse kapsamlı estetik tedaviler, belirtiler kontrol altına alınana kadar ertelenir. Örneğin lamine düşünen ve diş sıkan bir kişide uygunluk değerlendirmesi, lamine kimlere uygun yazısında anlatılan ölçütlere ek olarak bu risk etkenini de içerir.

Sınırlamalar ve dikkat edilmesi gerekenler

Bruksizmin tanımı ve değerlendirme biçimleri uluslararası uzlaşı toplantılarında 2013, 2018 ve 2025'te yeniden ele alınmıştır (Kaynak 1, Kaynak 2); bu nedenle farklı dönemlerde yapılan çalışmaların sonuçlarını karşılaştırırken dikkatli olmak gerekir. Gece plağı ve botulinum toksini dahil yönetim seçeneklerinin uzun dönem etkinliğine ilişkin kanıtlar sınırlıdır (Kaynak 4, Kaynak 5).

Horlama, uykuda nefes durması veya gündüz aşırı uyku hâli gibi belirtiler varsa bir uyku bozukluğunun değerlendirilmesi gerekebilir; bu durumda ilgili hekime başvurmanız önerilir. Hangi durumda kime gidileceği için çene eklemi için hangi doktora gidilir yazısına, genel çerçeve için çene eklemi rehberi sayfasına bakabilirsiniz.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Kesin değerlendirme ve tedavi kararı, muayene ve gerekirse radyografik değerlendirme sonrasında verilir.