Çene eklemi tedavisi

Çene eklemi tedavisi nedir?

Çene eklemi tedavisi, temporomandibular eklem (çene eklemi) ve çiğneme kaslarından kaynaklanan ağrı ile işlev sorunlarının değerlendirilmesi ve yönetimidir. Bu rahatsızlıklar tek bir hastalık değildir; NIDCR'ye göre eklem kaynaklı, kas kaynaklı ve ilişkili baş ağrısı olarak gruplanan 30'dan fazla durumu kapsar (Kaynak 1).

Güncel yaklaşımın özü, önce basit ve geri dönüşümlü yöntemlerle başlamaktır. NIDCR, birçok çene sorununda basit tedavinin yeterli olabileceğini; ameliyat, eklem protezi veya dişleri, kapanışı ya da eklemi kalıcı olarak değiştiren tedavilerden önce yarar, risk ve alternatiflerin hekimle konuşulması gerektiğini belirtir (Kaynak 1).

Konunun genel çerçevesi için çene eklemi rehberi sayfasına bakabilirsiniz.

Kimler için uygundur, kimler için uygun değildir?

Çene eklemi değerlendirmesi; çiğnerken artan çene ağrısı, ağız açmada kısıtlılık, takılma veya kilitlenme, ağrıyla birlikte eklem sesi ya da diş sıkmaya bağlı kas ağrısı olan kişiler için uygundur. Kapsamlı protez veya estetik tedavi planlanan ve çene yakınması bulunan kişilerde de tedavi öncesinde bu değerlendirmenin yapılması önemlidir.

Ağrı eşlik etmeyen ve işlevi etkilemeyen tek başına tıklama ise genellikle tedavi gerektirmez; NIDCR bu durumun yaygın olduğunu belirtir (Kaynak 1). Ayrıntılar için çenede tıklama sesi yazısına bakabilirsiniz.

Ağrının kaynağı diş, kulak veya sinüs ise önce o neden ele alınır. Görme sorunu, şiddetli baş ağrısı, yiyip içmeyi engelleyen kilitlenme, uyuşma veya şişlik varsa beklemeden tıbbi değerlendirme gerekir; NHS de bu tür durumlarda hemen yardım alınmasını önerir (Kaynak 2).

Tedavi aşamaları

1. Öykü: Ağrının ne zaman başladığı, neyle artıp azaldığı, kilitlenme veya takılma olup olmadığı, diş sıkma, uyku, stres ve genel sağlık durumu sorgulanır.
2. Muayene: Uluslararası DC/TMD ölçütlerine uygun olarak ağrının yeri, muayene sırasında ortaya çıkan ağrının tanıdık olup olmadığı, çiğneme kaslarının ve eklemin palpasyonu, ağız açıklığı ve eklem sesleri değerlendirilir (Kaynak 3). Dişler, restorasyonlar ve kapanış da incelenir.
3. Gerekirse görüntüleme: Diş kaynaklı nedenleri dışlamak için röntgen istenebilir. DC/TMD'ye göre disk kaymasının kesin tanısı için MR, eklemdeki kemik değişikliklerinin kesin tanısı için tomografi gerekir; bu tetkikler sonucu tedavi planını değiştirecekse istenir (Kaynak 3).
4. Bilgilendirme ve kendi kendine bakım: Yumuşak beslenme, sıcak veya soğuk uygulama, sakız çiğnememe, aşırı esnemekten kaçınma, gün içinde dişleri birbirine bastırmama ve stres yönetimi anlatılır (Kaynak 2).
5. Egzersiz ve fizyoterapi: Çene egzersizleri, germe ve postür egzersizleri öğretilir; gerekirse fizyoterapiye yönlendirilir.
6. Gerekirse splint: Özellikle diş sıkma eşlik ediyorsa kişiye özel bir splint planlanabilir. Türleri ve kanıtları için splint tedavisi yazısına bakabilirsiniz.
7. Takip ve yönlendirme: Belirtiler belirli aralıklarla yeniden değerlendirilir. Yanıt yetersizse ağız, diş ve çene cerrahisi, fizik tedavi, psikoloji veya diğer uzmanlık alanlarıyla birlikte çalışılır.
8. Kalıcı diş tedavilerinin planlanması: Kaplama, protez veya estetik tedavi ihtiyacı varsa, belirtiler kontrol altına alındıktan sonra ele alınır.

Ne kadar sürer?

İlk değerlendirme genellikle 1–2 seansta tamamlanır; izlem ise kişiye göre birkaç hafta ile birkaç ay arasında sürebilir. Splint planlanırsa ölçü ile teslim arasında laboratuvar süreci gerekir. NHS, bu rahatsızlığın çoğu zaman kendiliğinden düzeldiğini belirtir (Kaynak 2); ancak belirtilerin üç aydan uzun sürdüğü kronik durumlarda süreç daha uzun olabilir ve birden fazla uzmanlık alanının katkısını gerektirebilir.

Riskler ve sınırlamalar

Geri dönüşümlü yöntemlerin ciddi yan etki riski düşüktür; ancak etkinlikleri kişiden kişiye değişir ve kesin bir sonuç vaat edilemez. Egzersizler yanlış teknikle veya ağrıyı zorlayarak yapılırsa geçici olarak rahatsızlığı artırabilir.

Splintler konusunda kanıtlar belirsizdir. Cochrane ekibinin 2020 tarihli derlemesi, splintlerin çene eklemi ağrısını azalttığını gösteremediğini ve kanıt kesinliğinin çok düşük olduğunu bildirmiştir (Kaynak 6). 2024 tarihli Cochrane derlemesi de kapanışa yönelik girişimlerin etkinliği hakkında sonuca varmak için yeterli kanıt bulunmadığını belirtir (Kaynak 5).

2023 tarihli uluslararası klinik kılavuz; kronik çene ağrısında bilişsel davranışçı terapi, çene mobilizasyonu, çene egzersizleri, postür egzersizleri ve tetik nokta tedavisini güçlü biçimde önerirken, çıkarılabilir splinte koşullu olarak karşı öneri vermiş; geri dönüşümsüz ağız içi aparatlara ve disk çıkarma ameliyatına güçlü biçimde karşı çıkmıştır (Kaynak 4). NIDCR de kapanışa yönelik tedavilerin yeterli kanıtı olmadığını ve sorunu kötüleştirebileceğini belirtir (Kaynak 1).

Alternatifler

Bakım ve ömür

Çene eklemi rahatsızlıklarında belirtiler dönem dönem artıp azalabilir; bu nedenle tedavinin "bitip bitmediğinden" çok, belirtilerin nasıl yönetildiği önemlidir. Öğrendiğiniz egzersizleri sürdürmek, stresli dönemlerde gün içindeki diş sıkma alışkanlığına dikkat etmek ve çeneyi zorlayan alışkanlıklardan kaçınmak uzun dönemde yarar sağlar.

Splint kullanıyorsanız her sabah temizleyip kutusunda saklamanız ve kontrol randevularınıza getirmeniz önerilir. Splintin yüzeyi zamanla aşınabilir veya çatlayabilir; bu durumda değerlendirme gerekir. Diş sıkma eşlik ediyorsa diş sıkma ve gece plağı sayfası da yol gösterebilir.

Protez uzmanı gözüyle

Protez uzmanı açısından çene eklemi tedavisinde en önemli karar, neyin yapılmayacağıdır. Ağrı aktifken kapanışın aşındırılarak değiştirilmesi, çok sayıda dişin kaplanması veya kapsamlı estetik tedaviler planlanmaz. Bunun iki nedeni vardır: bu işlemler geri dönüşümsüzdür ve güncel kanıtlar kapanışa yönelik tedavilerin çene eklemi belirtilerini çözdüğünü göstermez (Kaynak 1, Kaynak 5). Ayrıca ağrılı kaslar ve eklem, çenenin kapanış konumunu değişken hâle getirebildiği için bu dönemde alınan kayıtlar güvenilir olmayabilir.

Değerlendirmede genellikle şu sorulara cevap aranır: Ağrı kas kaynaklı mı, eklem kaynaklı mı? Kilitlenme veya ağız açmada kısıtlılık var mı? Diş sıkma eşlik ediyor mu ve dişlerde ya da restorasyonlarda hasar oluşturmuş mu? Görüntüleme sonucu tedavi planını değiştirir mi? Başka bir uzmanlık alanının değerlendirmesi gerekiyor mu? Hangi durumda kime başvurulacağını çene eklemi için hangi doktora gidilir yazısında anlattık.

Protez uzmanı Dr. Dirim Bozok'un ilgi alanlarından biri de çene eklemi rahatsızlıklarının tedavisidir. Her durumda kesin tanı ve tedavi kararı, muayene ve gerekirse radyografik değerlendirme sonrasında verilir.