Çenede tıklama sesi neden olur, ne zaman önemlidir?

Çenede tıklama sesi neden olur?

Çenede tıklamanın en sık nedeni, eklem içindeki diskin öne doğru kayması ve ağız açılırken yeniden yerine oturmasıdır. Temporomandibular eklemde (çene eklemi) alt çenenin yuvarlak ucu ile kafatasındaki çukur arasında, iki yüzeyi birbirinden ayıran esnek bir disk bulunur. Bu disk normal konumundan öne kaydığında, ağız açılırken çene ucu diskin altından geçip onu yakalar; bu an çoğu zaman "tık" diye hissedilir ve duyulur.

Tıp dilinde bu duruma "redüksiyonlu disk deplasmanı" (yerine dönebilen disk kayması) denir ve uluslararası tanı ölçütleri olan DC/TMD'de ayrı bir tanı olarak tanımlanır (Kaynak 1). Örneğin ağzınızı açarken bir kez, kapatırken daha hafif ikinci bir tık duymanız bu tabloya uyabilir.

Her eklem sesi aynı anlama gelmez. Sürekli, kum sesi veya sürtünmeye benzeyen çıtırtı (krepitasyon), eklem yüzeylerinde yıpranma ile ilişkili olabilir; DC/TMD bu tabloyu "dejeneratif eklem hastalığı" başlığı altında değerlendirir (Kaynak 1).

Çenede tıklama zararlı mı?

Ağrı, takılma veya ağız açmada kısıtlılık eşlik etmiyorsa çene tıklaması genellikle zararsızdır. NIDCR, ağrı olmadan görülen tıklamanın yaygın olduğunu ve tedavi gerektirmediğini belirtir (Kaynak 2).

Bu bilgi önemlidir, çünkü tıklama fark eden birçok kişi eklemin "bozulduğunu" düşünerek endişelenir. Oysa pek çok kişide tıklama yıllarca aynı kalır ve günlük işlevi etkilemez. Bu durumda yapılacak en doğru şey genellikle durumu izlemek, çeneyi zorlayan alışkanlıklardan (sert sakız çiğneme, tırnak ısırma gibi) kaçınmak ve belirtiler değişirse muayeneye gelmektir.

Tıklama ne zaman muayene gerektirir?

Tıklamaya ağrı, takılma, kilitlenme veya ısırmada değişiklik eşlik ediyorsa bir diş hekimi tarafından değerlendirilmesi uygundur. Aşağıdaki durumlar özellikle dikkat ister:

• Tıklama ile birlikte çene ya da kulak önünde ağrı
• Ağız açarken çenenin kısa süre takılması ve ancak zorlanarak açılması
• Daha önce tıklayan çenenin tıklamayı bırakıp artık tam açılamaması
• Sürekli çıtırtı veya sürtünme sesi ile birlikte ağrı
• Dişlerin birbirine oturuşunun değiştiği hissi
• Çeneye alınan bir darbeden sonra başlayan sesler

NHS, ağız açmada güçlük ve çene kilitlenmesini bu sorunun belirtileri arasında sayar; yiyip içmeyi engelleyen bir durum varsa beklemeden yardım alınmasını önerir (Kaynak 3).

Çene kilitlenmesi ne demektir?

Kilitlenme, diskin artık yerine dönemediği ve çene hareketinin bu nedenle kısıtlandığı durumdur. DC/TMD, diskin yerine dönmediği ve ağız açıklığının belirgin biçimde kısıtlandığı tabloyu ayrı bir tanı olarak tanımlar; ölçütlerde yardımlı ağız açıklığının 40 milimetrenin altında olması kısıtlılık olarak kabul edilir (Kaynak 1). Bu durumda tipik olarak önceki tıklama kaybolur ve ağız tam açılamaz.

Tersi bir durum da vardır: ağız çok açıldıktan sonra çene açık konumda takılabilir. DC/TMD bu tabloyu "subluksasyon" olarak adlandırır (Kaynak 1). Çeneniz açık kalıp kapanmıyorsa zorlamadan hemen bir hekime veya acil servise başvurmanız gerekir.

Muayenede neye bakılır?

Muayenede, sesin ne zaman ve nasıl oluştuğu, ağrının eşlik edip etmediği ve çenenin ne kadar açılabildiği değerlendirilir. DC/TMD'ye göre eklem sesi, son 30 gün içinde hastanın kendisi tarafından fark edilmiş ya da muayene sırasında hekim tarafından saptanmış olabilir (Kaynak 1).

Değerlendirme genellikle şu adımları içerir:

1. Öykü: tıklamanın ne zamandır olduğu, takılma ya da kilitlenme yaşanıp yaşanmadığı
2. Ağız açıklığının ölçülmesi ve açılırken çenenin yana kayıp kaymadığının izlenmesi
3. Ses sırasında ağrı olup olmadığı ve bu ağrının tanıdık şikâyetinizle aynı olup olmadığı
4. Çiğneme kaslarının ve eklem bölgesinin palpasyonu (elle hafif basınçla muayene)

MR veya röntgen gerekir mi?

Tıklamada görüntüleme çoğunlukla gerekmez; tanı muayeneyle konur. Bununla birlikte DC/TMD, diskin yer değiştirmesinin kesin tanısı için MR, eklemdeki kemik değişikliklerinin kesin tanısı için tomografi gerektiğini belirtir (Kaynak 1). Bu nedenle görüntüleme, sonucu tedavi kararını değiştirecekse istenir.

Örneğin ağrı eşlik etmeyen tıklaması olan birine MR çekmek, çoğu zaman tedavi planını değiştirmez. Kilitlenmenin geçmediği, ağrının arttığı veya cerrahi bir girişimin konuşulduğu durumlarda ise görüntüleme anlam kazanır. Radyasyonla ilgili sorularınız için diş röntgeni ve radyasyon yazısına göz atabilirsiniz; MR'ın radyasyon içermediğini de hatırlatalım.

Tıklama nasıl tedavi edilir?

Ağrı eşlik etmeyen tıklama için genellikle tedavi gerekmez; ağrılı olgularda ise önce geri dönüşümlü yöntemler denenir. Bu yöntemler; yumuşak beslenme, çeneyi zorlayan alışkanlıklardan kaçınma, sıcak uygulama, hekim önerisiyle kısa süreli ağrı kesiciler ve fizyoterapi egzersizleridir (Kaynak 2, Kaynak 3).

Splintler de seçenekler arasındadır. Cochrane derlemesi splintleri stabilizasyon, refleks ve repozisyon (yeniden konumlandırma) splintleri olarak gruplar; repozisyon splintleri diski yeniden yakalamayı amaçlar. Ancak aynı derleme, kapanışa yönelik girişimlerin etkinliğine dair sonuca varmak için yeterli kanıt olmadığını bildirir (Kaynak 4). Çeneyi öne konumlandıran aparatlar kapanışı etkileme olasılığı taşıdığından, protez uzmanları bunları genellikle sınırlı süreyle ve yakın takiple planlar. Splint türlerini splint tedavisi yazısında karşılaştırdık.

Belirtiler sürüyorsa kapsamlı değerlendirme için çene eklemi tedavisi sayfasına göz atabilirsiniz.

Hangi hekime başvurmalıyım?

İlk değerlendirme için diş hekimi uygun bir başlangıçtır. Muayene sonrasında gerekirse ağız, diş ve çene cerrahisi veya fizik tedavi gibi alanlara yönlendirme yapılabilir. Hangi durumda kimin devreye girdiğini çene eklemi için hangi doktora gidilir yazısında anlattık. Konunun genel çerçevesi için çene eklemi rehberi sayfasına bakabilirsiniz.

Sınırlamalar ve dikkat edilmesi gerekenler

Tıklamanın ileride kilitlenmeye dönüşüp dönüşmeyeceği önceden kesin olarak bilinemez; bu nedenle "tıklamayı önlemek için" kalıcı tedavi yapılması önerilmez. Dişlerin aşındırılarak kapanışın değiştirilmesi gibi geri dönüşümsüz işlemler için yeterli kanıt yoktur ve NIDCR bu tür tedavilerin sorunu kötüleştirebileceğini belirtir (Kaynak 2).

İnternette önerilen çene egzersizlerini ağrı artarken zorlayarak yapmayın. Ayrıca kulak ağrısı, işitme kaybı veya kulak akıntısı gibi belirtiler çene ekleminden değil kulaktan kaynaklanabilir; bu durumda kulak burun boğaz değerlendirmesi gerekir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Kesin tanı ve tedavi kararı, muayene ve gerekirse radyografik değerlendirme sonrasında verilir.