Çene kilitlenmesi ve disk kayması: ne zaman acil, nasıl tedavi edilir?

Çene kilitlenmesi nedir?

Çene kilitlenmesi, temporomandibular eklemin (çene eklemi) hareketinin aniden veya zaman zaman kısıtlanması ya da ağzın belirli bir konumda takılıp kalmasıdır. En sık nedeni, eklem içinde alt çenenin yuvarlak ucu ile kafatası arasında yer alan esnek diskin konumunun değişmesidir.

Bu disk normalde çene açılıp kapanırken çene ucunun üzerinde kalır. Öne kaydığında iki farklı tablo ortaya çıkabilir. Disk ağız açılırken yerine dönebiliyorsa bu çoğu zaman bir "tık" sesiyle hissedilir; bu durum çenede tıklama sesi yazısında ayrıntılı olarak anlatılmıştır. Disk yerine dönemiyorsa çene ucunun önünde bir engel oluşturur ve ağız tam açılamaz.

Disk kaymasının türleri nelerdir?

Uluslararası tanı ölçütleri olan DC/TMD, disk kaymasını diskin yerine dönüp dönmemesine ve ağız açıklığına göre alt gruplara ayırır (Kaynak 1). Bu ayrım, hangi durumun izlenebileceğini ve hangisinin tedavi gerektirdiğini anlamaya yardımcı olur.

DC/TMD'de redüksiyonsuz disk kaymasının "kısıtlı açıklık" alt tipi, yardımla ölçülen ağız açıklığının 40 mm'nin altında olmasıyla tanımlanır (Kaynak 1).

Kapalı kilitlenme hangi belirtilerle kendini gösterir?

Kapalı kilitlenmenin tipik belirtisi, daha önce tıklayan bir çenede tıklamanın aniden kesilmesi ve ağzın eskisi kadar açılamamasıdır. Ağzınızı açarken çeneniz kilitli olan tarafa doğru kayabilir, büyük lokmaları ısırmakta zorlanabilir ve kulak önünde ağrı hissedebilirsiniz.

NHS, çenenin kilitlenmesini ve ağzın tam açılamamasını temporomandibular bozuklukların belirtileri arasında sayar (Kaynak 6). NIDCR de çene hareketinde kısıtlılığı veya kilitlenmeyi bu grubun işaretleri arasında gösterir (Kaynak 5).

Örnek olarak: Yıllardır çenesi tıklayan bir kişi bir sabah uyandığında tıklamanın kaybolduğunu ve ağzının ancak iki parmak kadar açıldığını fark eder. Bu tablo kapalı kilitlenmeye uyabilir ve muayene gerektirir.

Hangi durumda acil başvurmak gerekir?

Ağzınız açık kalıp kapanmıyorsa, yemek yiyemiyor veya içemiyorsanız ya da kilitlenmeye şiddetli ağrı, yüzde şişlik veya ateş eşlik ediyorsa gecikmeden bir hekime veya acil servise başvurmalısınız. NHS, yemek yiyememe veya içememe ve çenenin kilitlenmesi gibi durumlarda acil olarak sağlık hizmetine başvurulmasını önerir (Kaynak 6).

Açık kilitlenmede çene ucu, eklemin olağan hareket sınırının önünde takılmıştır. Bazı kişiler çeneyi hafifçe oynatarak kendi kendine kapatabilir. Kapanmıyorsa çeneyi zorla itmeye çalışmayın; yerine oturtma işlemi hekim tarafından yapılır.

Kapalı kilitlenme ise genellikle hayati bir acil değildir; ancak birkaç gün içinde muayene edilmesi uygundur. Kilitlenmenin erken döneminde hekim tarafından yapılan yönlendirilmiş çene hareketleriyle (manipülasyon) diskin yeniden yerine oturtulması denenebilir. Kilitlenme süresinin tedaviye etkisini inceleyen bir sistematik derleme, kanıtların tutarsız olduğunu ama erken manipülasyonun ilk denenebilecek pratik bir yaklaşım olduğunu belirtir (Kaynak 4).

Tanı nasıl konur?

Tanı, öncelikle hastanın öyküsü ve muayeneyle konur. Muayenede ağız açıklığı ölçülür, çenenin açılırken hangi tarafa kaydığına, eklem seslerine ve ağrının yerine bakılır. Diş ve ısırma ilişkisi de değerlendirilir.

DC/TMD'ye göre disk kaymasının kesin tanısı için MR gerekir. Tek istisna kapalı kilitlenmedir: Bu tablo, görüntüleme olmadan da muayene ölçütleriyle yüzde 80 duyarlılık ve yüzde 97 özgüllükle tanınabilir (Kaynak 1). Bu nedenle MR; tanı belirsizse, basit tedavilere yanıt alınamıyorsa veya girişimsel bir tedavi düşünülüyorsa istenir. Diş röntgenleri ve radyasyon hakkında bilgi için diş röntgeni ve radyasyon yazısına bakabilirsiniz.

Tedaviye neden basit yöntemlerle başlanır?

Kapalı kilitlenmede karşılaştırılan tedavilerin çoğu benzer sonuçlar verdiği için tedaviye en basit ve en az girişimsel yöntemle başlanması önerilir. 20 randomize çalışmayı ve 1.305 hastayı içeren bir sistematik derlemede, karşılaştırmaların çoğunda tedaviler arasında ağrı ve ağız açıklığı açısından anlamlı fark bulunmamış; buna karşın tedavilerin çoğunda başlangıca göre zamanla iyileşme görülmüştür (Kaynak 2).

Kapalı kilitlenmesi olan 106 kişinin ilaç ve bilgilendirme, rehabilitasyon (egzersiz ve fizik tedavi), artroskopik cerrahi veya açık eklem cerrahisi gruplarına ayrıldığı bir randomize çalışmada, 60 aya kadar süren izlemde gruplar arasında fark bulunmamıştır (Kaynak 3). Araştırmacılar ilk tedavinin cerrahi dışı yöntemlerden oluşmasını önermiştir. NIDCR de kanıtların sınırlı olduğu durumlarda eklemi, dişleri veya ısırmayı kalıcı olarak değiştiren tedavilerden kaçınılmasını ve basit tedavilerle başlanmasını önerir (Kaynak 5).

Hangi tedaviler uygulanır?

İlk basamak tedaviler geri dönüşlüdür ve birlikte kullanılır:

• Bilgilendirme ve kendi kendine bakım: Yumuşak beslenme, geniş esnemekten ve sert gıdalardan kaçınma, sıcak veya soğuk uygulama.
• Egzersiz ve fizyoterapi: Hekimin gösterdiği kontrollü açma ve yana kaydırma egzersizleri, gerektiğinde manuel terapi.
• Ağrı kontrolü: Hekimin uygun gördüğü kısa süreli ağrı kesici veya kas gevşetici ilaçlar.
• Splint (gece plağı): Kas yükünü ve ağrıyı azaltmaya yardımcı olabilir; diski yerine oturtmaz. Türleri ve kanıtları splint tedavisi yazısında anlatılmıştır.
• Tetikleyicilerin azaltılması: Diş sıkma alışkanlığı varsa farkındalık ve stres yönetimi; ayrıntılar bruksizm ve diş sıkma yazısındadır.

Bu yöntemlere yanıt alınamayan seçilmiş hastalarda eklem içinin yıkanması (artrosentez) veya cerrahi gibi seçenekler değerlendirilebilir. Hangi hekimlerin bu süreçte rol aldığını çene eklemi için hangi doktora gidilir yazısında bulabilirsiniz.

Kilitlenmenin tekrarlamaması için neler yapılabilir?

Kilitlenmenin tekrarlama olasılığını azaltmak için çeneyi aşırı zorlayan hareketlerden kaçınmak ve eklemi yoran alışkanlıkları azaltmak önerilir. Bu önlemler tekrarı tamamen önlemez, ancak eklem üzerindeki yükü hafifletir.

• Esnerken çenenizi elinizle veya dilinizi damağa dayayarak destekleyin; ağzınızı sonuna kadar açmamaya çalışın.
• Sert, yapışkan ve çok büyük lokmalardan kaçının; sakız çiğnemeyi sınırlayın.
• Gün içinde dişlerinizi sıkıp sıkmadığınızı fark etmeye çalışın; dinlenme hâlinde dişler birbirine değmez.
• Diş tedavisi gibi ağzın uzun süre açık kaldığı durumlarda hekiminize eklem sorununuzu bildirin; ara verilerek çalışılabilir.

Aralıklı kilitlenme yaşıyor ve çenenizi oynatarak açabiliyorsanız da bu durumu kontrollerde hekiminize anlatmanız, tablonun değişip değişmediğini izlemek için önemlidir.

Sınırlamalar ve dikkat edilmesi gerekenler

Disk kayması ve kilitlenme konusundaki çalışmaların önemli bir kısmı farklı tanı ölçütleri ve tedavi protokolleri kullanır; sistematik derlemeler de kanıtların heterojen ve yanlılık riski yüksek olduğunu belirtir (Kaynak 2). Bu nedenle hiçbir tedavi yöntemi için kesin sonuç vaat edilemez. Birçok hastada ağız açıklığı ve ağrı zamanla düzelse de diskin konumu genellikle değişmez; hedef diski düzeltmek değil, ağrının azalması ve çenenin işlevini yeniden kazanmasıdır.

Kilitlenmeyi açmak için çeneyi zorla açmaya çalışmak dokulara zarar verebilir. Yüzde uyuşma, işitme veya görme değişikliği gibi eklem dışı belirtiler varsa başka nedenlerin de araştırılması gerekir. Kesin tanı ve tedavi planı, muayene ve gerekirse radyografik değerlendirme sonrasında belirlenir.