Çene eklemi (TME) rehberi

Çene eklemi rahatsızlığı nedir?

Temporomandibular eklem (TME, halk arasında çene eklemi), alt çenenin kafatasına kulağın hemen önünde bağlandığı eklemdir. Ağız açıp kapama, çiğneme ve konuşma, bu eklem ile çevresindeki çiğneme kaslarının birlikte çalışmasıyla gerçekleşir. Temporomandibular rahatsızlıklar (İngilizce kısaltmasıyla TMD) ise bu eklemi, çiğneme kaslarını ve bunlarla ilişkili baş ağrısını etkileyen durumların ortak adıdır.

ABD Ulusal Diş ve Kraniyofasiyal Araştırma Enstitüsü (NIDCR), bu başlık altında 30'dan fazla durumun bulunduğunu ve bunların eklem kaynaklı, kas kaynaklı ve ilişkili baş ağrıları olarak üç grupta toplandığını belirtir (Kaynak 1). Bu ayrım önemlidir; çünkü kas ağrısı ile eklem içindeki disk sorunları farklı seyreder ve farklı yaklaşımlar gerektirebilir.

İyi haber şu ki birçok kişide belirtiler hafiftir ve zamanla geriler. NHS de bu sorunun çoğu zaman tedavi gerekmeden düzeldiğini vurgular (Kaynak 2).

Hangi belirtiler çene eklemi sorununa işaret eder?

En sık görülen belirtiler şunlardır:

• Çenede, kulak önünde veya şakakta ağrı; çiğnerken ya da esnerken artması
• Ağzı tam açamama, çenede tutukluk veya kilitlenme hissi
• Ağız açıp kapatırken tıklama, çıtırtı veya sürtünme sesi
• Sabahları çene kaslarında yorgunluk ya da gerginlik
• Baş ağrısı, kulakta dolgunluk hissi
• Dişlerin birbirine oturuşunun değiştiği hissi

Bu belirtilerin tek başına bulunması her zaman bir hastalık anlamına gelmez. Örneğin NIDCR, ağrı eşlik etmeyen tıklamanın yaygın olduğunu ve tedavi gerektirmediğini belirtir (Kaynak 1). Tıklamanın ne zaman önemli olduğunu çenede tıklama sesi yazısında ayrıntılı ele alıyoruz.

Neden olur?

Çoğu hastada tek bir neden bulunmaz. Araştırmalar genetik yatkınlık, psikolojik etkenler, yaşam stresi ve kişinin ağrıyı algılama biçiminin birlikte rol oynadığını düşündürmektedir (Kaynak 1). Çeneye alınan darbe veya eklemi etkileyen romatizmal hastalıklar da nedenler arasında sayılabilir.

Sık duyulan bir inanç, kötü kapanışın veya diş teli tedavisinin çene eklemi sorununa yol açtığıdır. NIDCR, araştırmaların bu inancı desteklemediğini açıkça belirtir (Kaynak 1). Bu bilgi, ileride göreceğimiz gibi, dişleri kalıcı olarak değiştiren tedavilere neden temkinli yaklaşıldığını da açıklar.

Diş sıkma ve gıcırdatma (bruksizm) ise ayrı bir konudur. 2018 uluslararası uzlaşı raporu, sağlıklı bireylerde bruksizmin bir hastalık değil, bazı klinik sonuçlar için risk etkeni olabilen bir davranış olarak görülmesi gerektiğini belirtir (Kaynak 6). Ayrıntılar için bruksizm ve diş sıkma yazımıza bakabilirsiniz.

Tanı nasıl konur?

Çene eklemi rahatsızlıkları için tek bir standart test yoktur; tanı öykü ve muayeneye dayanır (Kaynak 1). Bugün yaygın kullanılan çerçeve, DC/TMD olarak bilinen uluslararası tanı ölçütleridir (Kaynak 3). Bu ölçütler iki eksenden oluşur: Eksen I fiziksel tanıları (kas ağrısı, eklem ağrısı, disk yer değiştirmeleri, eklemde yıpranma gibi), Eksen II ise ağrının günlük yaşama, uykuya ve ruh hâline etkisini değerlendirir.

Muayenede genellikle şunlara bakılır:

• Ağrının yeri ve niteliği: Muayene sırasında ortaya çıkan ağrının, şikâyet ettiğiniz "tanıdık" ağrı olup olmadığı
• Kas palpasyonu: Çiğneme kaslarına (masseter ve temporal kas) ve eklem bölgesine hafif, standart bir basınç uygulanması
• Ağız açıklığı: Ağzın ne kadar açılabildiğinin ölçülmesi ve açılırken çenenin bir yana kayıp kaymadığı
• Eklem sesleri: Hareket sırasında tıklama ya da çıtırtının olup olmadığı

Görüntüleme herkes için rutin değildir. DC/TMD'ye göre diskin yer değiştirmesinin kesin tanısı için MR, eklemdeki kemik değişikliklerinin kesin tanısı için tomografi gerekir; bu tetkikler sonucu tedavi kararını etkileyecekse istenir (Kaynak 3). Radyasyon konusundaki sorularınız için diş röntgeni ve radyasyon yazısı yol gösterebilir.

Tedavi seçenekleri nelerdir?

Güncel yaklaşımın özü, önce basit ve geri dönüşümlü yöntemlerle başlamaktır. NIDCR, birçok çene sorununda basit tedavinin yeterli olabileceğini ve kalıcı değişiklik yapan tedavilerden önce yarar, risk ve alternatiflerin konuşulması gerektiğini belirtir (Kaynak 1).

Kendi kendine bakım

Yumuşak gıdalar, sıcak veya soğuk uygulama, sakız çiğnememe, gün içinde dişleri birbirine bastırmama ve stres yönetimi ilk basamaktır (Kaynak 2).

Egzersiz, manuel terapi ve bilişsel davranışçı terapi

2023'te yayımlanan uluslararası bir klinik kılavuz, üç aydan uzun süren kronik çene ağrısında bilişsel davranışçı terapi, çene mobilizasyonu, çene egzersizleri, postür egzersizleri ve tetik nokta tedavisini güçlü biçimde önermektedir (Kaynak 4).

Splint (gece plağı)

Splintler geri dönüşümlü seçenekler arasındadır; ancak etkinliklerine dair kanıtlar belirsizdir. Güncel bir Cochrane derlemesi, kapanışa yönelik girişimlerin TMD belirtilerindeki etkinliği konusunda sonuca varmak için yeterli kanıt bulunmadığını bildirir (Kaynak 5). Aynı kılavuz, kronik ağrıda çıkarılabilir splinte koşullu olarak karşı öneri verirken, geri dönüşümsüz ağız içi aparatlara güçlü biçimde karşı çıkar (Kaynak 4). Ayrıntılar: splint tedavisi.

İlaç, enjeksiyon ve cerrahi

Kısa süreli ağrı kesiciler hekim önerisiyle kullanılabilir. Enjeksiyonlar ve cerrahi ise seçilmiş, dirençli olgulara ayrılır; aynı kılavuz disk çıkarma ameliyatına (diskektomi) güçlü biçimde karşı öneri verir (Kaynak 4).

Hangi durumda ne yapılabilir?

Kalıcı diş tedavileri neden beklemeli?

Protez uzmanı açısından en önemli kural şudur: çene ağrısı aktifken dişleri kalıcı olarak değiştiren işlemler planlanmamalıdır. Buna diş yüzeylerinin aşındırılarak kapanışın düzeltilmesi (oklüzal düzeltme), çok sayıda dişin kuronla kaplanması veya kapsamlı estetik tedaviler dahildir. NIDCR, kapanışa yönelik tedavilerin yeterli kanıta sahip olmadığını ve sorunu kötüleştirebileceğini belirtir (Kaynak 1).

Pratik bir neden de vardır: ağrılı kaslar ve eklem, çenenin kapanış konumunu gün içinde değiştirebilir; bu dönemde alınan ısırma kayıtları güvenilir olmayabilir. Bu nedenle gülüş tasarımı gibi kapsamlı planlar, belirtiler kontrol altına alındıktan sonra ele alınır.

Hangi hekime başvurulur?

İlk başvuru için diş hekimi uygun bir başlangıçtır. Muayene sonrasında gerekirse ağız, diş ve çene cerrahisi, fizik tedavi ve rehabilitasyon, kulak burun boğaz, nöroloji veya psikoloji alanlarına yönlendirme yapılabilir. Kimin hangi durumda devreye girdiğini çene eklemi için hangi doktora gidilir yazısında anlatıyoruz.

NHS; yiyip içememe, şiddetli baş ağrısı, görme sorunları veya ağrıyla birlikte çene kilitlenmesi durumunda beklemeden tıbbi yardım alınmasını önerir (Kaynak 2).

Bu rehberdeki bilgiler genel niteliktedir. Kesin tanı ve tedavi kararı, muayene ve gerekirse radyografik değerlendirme sonrasında verilir.