Mock-up (prova gülüş) nedir?

Mock-up nedir?

Mock-up, estetik bir tedavide planlanan yeni diş formlarının, kalıcı işlem yapılmadan önce geçici bir malzemeyle ağızda denenmesidir. Türkçede "prova gülüş" veya "ağız içi prova" olarak da anılır. Amaç, sonucu yalnız ekranda veya modelde değil, kişinin kendi yüzünde, dudaklarıyla ve konuşurken görmektir.

Mock-up çoğunlukla mevcut dişlerin üzerine eklenen, diş renginde geçici bir reçineyle yapılır. Dişler kesilmediği için prova çıkarıldığında dişler eski haline döner. Prova malzemesi dişe kalıcı olarak yapıştırılmaz; dişin yüzeyine tutunacak şekilde uygulanır ve değerlendirme bittiğinde hekim tarafından kolayca ayrılır. Bu nedenle mock-up, estetik tedavide karar vermeden önce atılabilecek, geri dönüşlü ve düşük riskli bir adımdır. Yine de hangi dişlerin provaya dahil edileceği ve provanın ne kadar süre ağızda kalacağı muayenede birlikte belirlenir. Ön bölgede biçim, boy veya oran değişikliği planlanan tedavilerde, sonucu baştan akılda tutarak planlamanın temel araçlarından biri olarak tarif edilir (Kaynak 1).

Wax-up ile mock-up arasındaki fark nedir?

Wax-up (tanısal mum modelaj), hedef diş formlarının dişlerin alçı veya dijital modeli üzerinde tasarlanmasıdır; mock-up ise bu tasarımın ağıza aktarılmış halidir. Wax-up plan, mock-up o planın ağızdaki provasıdır.

Wax-up geleneksel olarak model üzerine mum eklenerek, günümüzde çoğu zaman dijital ortamda tasarlanıp üretilen modellerle yapılır. Bu modelden şeffaf veya silikon bir kalıp (anahtar) hazırlanır. Kalıbın içi geçici reçineyle doldurulup dişlerin üzerine yerleştirilir, malzeme sertleşince kalıp çıkarılır ve tasarım dişlerin üzerinde kalır.

Wax-up ve mock-up birlikteliğinin yalnız hasta ile hekim arasında değil, laboratuvar ve gerektiğinde diş eti düzenlemesi yapılacaksa cerrahi aşama için de bir kılavuz işlevi gördüğü bildirilmiştir (Kaynak 1).

Mock-up nasıl yapılır?

Mock-up genellikle tek seansta, anestezi gerektirmeden ve diş kesilmeden yapılır; öncesinde bir planlama aşaması bulunur. Tipik süreç şöyledir:

1. Görüşme ve muayene: Neyi değiştirmek istediğiniz konuşulur; dişler, diş eti, kapanış ve diş sıkma belirtileri değerlendirilir.
2. Kayıtlar: Yüz ve gülüş fotoğrafları, gerekirse video çekilir; ölçü veya dijital tarama alınır.
3. Tasarım (wax-up): Hedef diş boyları, genişlikleri ve kesici kenar hattı model üzerinde tasarlanır.
4. Ağızda prova: Tasarım kalıp yardımıyla dişlerin üzerine aktarılır.
5. Değerlendirme: Aynada, fotoğrafta ve konuşurken birlikte bakılır; gerekirse provada doğrudan düzeltme yapılır veya tasarım yenilenir.

Bu adımlar, birden çok dişi kapsayan bir gülüş tasarımı planının parçasıdır.

Mock-up neyi gösterir, neyi gösteremez?

Mock-up; dişlerin biçimini, boyunu, genişlik-boy oranını, kesici kenar hattının dudakla ilişkisini ve konuşma sırasında dişlerin nasıl göründüğünü gerçekçi biçimde gösterir. Ancak kalıcı restorasyonun rengini, parlaklığını ve ışık geçirgenliğini birebir yansıtmaz.

Tasarımın ağıza aktarılması da kusursuz değildir. Laboratuvar koşullarında farklı teknikleri karşılaştıran bir çalışmada, ağız dışı modellerde üretilen tüm provaların model üzerindeki tasarımdan daha hacimli olduğu, en az isabetin kesici kenar bölgesinde, en yüksek isabetin dişin orta bölgesinde görüldüğü bildirilmiştir (Kaynak 2). Başka bir laboratuvar çalışmasında ise uygun kalıp ve akışkan kompozitle yapılan doğrudan kompozit uygulamalarının tasarıma yakın sonuç verdiği gösterilmiştir (Kaynak 6). Bu bulgular, provada görülen küçük farkların beklenen bir durum olduğunu hatırlatır.

Mock-up diş kesimini nasıl etkiler?

Mock-up, kalıcı tedavide yalnız gerektiği kadar diş dokusu kaldırılmasına yardımcı olur. Hedef form önceden bilindiğinde, hazırlık mevcut dişe göre değil, varılmak istenen forma göre planlanabilir.

Bunun önemi şudur: dişe biçim eklenecek bölgelerde çok az kesim yeterli olabilirken, doğrudan diş üzerinden yapılan bir hazırlık gereğinden fazla doku kaldırabilir. Laboratuvar ölçümlerinde lamina hazırlıklarının diş kronunun yaklaşık yüzde 3–30'unu, tam kaplama kron hazırlıklarının ise yaklaşık yüzde 63–72'sini kaldırdığı bildirilmiştir (Kaynak 5). Bu fark, özellikle minenin korunması açısından önemlidir; ayrıntılar lamine kimlere uygun yazısındadır.

Dijital tasarım yeterli değil mi?

Dijital tasarım iletişimi ve planlamayı kolaylaştırır, ancak ağızdaki provanın yerini tam olarak tutmaz. Ekrandaki görüntü iki boyutludur ve dudak hareketleri, konuşma ve üç boyutlu hacim algısı ağızda farklı olabilir.

Laminalarla yapılan bir tedavinin anlatıldığı vaka raporunda, dijital simülasyonun hastanın değişiklikleri anlaması için çoğu zaman yeterli olmadığı, bu nedenle ağızda kompozitle doğrudan prova yapıldığı belirtilmiştir (Kaynak 3). Dijital gülüş tasarımına ilişkin bir sistematik derlemede ise hasta memnuniyeti ve iletişim açısından olumlu sonuçlar bildirilmiş, ancak kanıtların sınırlı olduğu vurgulanmıştır (Kaynak 4).

Mock-up hangi tedavilerde kullanılır?

Mock-up en çok ön dişlerde lamina, kron veya kompozit ile biçim değişikliği planlandığında ve aşınmış dişlerde diş boyunun yeniden kazandırılması planlandığında kullanılır. Tek bir dişte küçük bir düzeltme için her zaman gerekli değildir.

Aşınma nedeniyle kısalmış dişlerde prova, yalnız görünümü değil kapanış yüksekliğini ve konuşmayı da denemek için kullanılabilir; bu konu diş aşınması yazısında ele alınmıştır. Prova, bazen kalıcı restorasyonlar yapılana kadar geçici restorasyonların biçimine de temel oluşturur. Protez uzmanı açısından bu sıralama, acele etmeden önce görmeyi ve sonra karar vermeyi sağlar; bu yaklaşım slow dentistry anlayışıyla örtüşür.

Mock-up'tan sonra süreç nasıl ilerler?

Prova onaylandıktan sonra tasarım, kalıcı tedavinin şablonu olarak kullanılır; hazırlık, geçici restorasyonlar ve kalıcı restorasyonlar bu şablona göre yapılır. Böylece provada gördüğünüz biçim ile sonuç arasındaki bağ korunur.

Tipik sıralama şöyledir. Önce provada yapılan düzeltmeler tasarıma işlenir ve kayıt altına alınır. Diş hazırlığı gerekiyorsa, hazırlık çoğu zaman prova ağızdayken ya da provadan elde edilen kalıplar yardımıyla yapılır; böylece yalnız gereken bölgelerden doku kaldırılır. Ardından ölçü alınır ve kalıcı restorasyonlar hazırlanana kadar provadaki biçimle uyumlu geçici restorasyonlar takılır.

Geçici dönem, provanın bir devamı gibi düşünülebilir. Bu sürede konuşma, ısırma ve görünüm günlük hayatta denenir; gerekirse kalıcı restorasyonlar yapılmadan önce son küçük değişiklikler konuşulur. Protez uzmanı açısından bu adımların aceleye getirilmemesi, sonucun hem estetik hem işlevsel olarak öngörülebilir olmasına katkı sağlar.

Mock-up sonrasında tedaviden vazgeçmek de meşru bir sonuçtur. Bazı kişiler provada gördükleri değişikliğin kendilerine uygun olmadığına karar verir veya daha sınırlı bir değişikliği tercih eder. Prova, tam da bu kararı diş dokusu kaldırılmadan verebilmek için yapılır.

Sınırlamalar ve dikkat edilmesi gerekenler

Mock-up bir önizlemedir, sonucun kesin bir taahhüdü değildir. Kalıcı malzemenin rengi ve dokusu provadan farklıdır; ayrıca provanın ağıza aktarılmasında küçük boyut farkları oluşabilir (Kaynak 2).

İçe alınması, kısaltılması veya diş eti düzeyi değiştirilmesi gereken bölgeler provada tam gösterilemeyebilir. Prova malzemesi ağızda kaldığı sürece renklenebilir veya kırılabilir. Mock-up'ın sizin için uygun olup olmadığına ve hangi tedavinin planlanacağına dair kesin karar, muayene ve gerekirse radyografik değerlendirme sonrasında verilir.