Diş aşınması nedir, ne zaman tedavi edilir?

Diş aşınması nedir?

Diş aşınması, bakteri ve çürük olmadan diş dokusunun zamanla kaybolmasıdır. Mine (dişin en dış ve en sert katmanı) incelir, dişler kısalır, kenarlar düzleşir ya da keskinleşir; ilerlemiş durumda alttaki daha yumuşak ve sarımsı dentin açığa çıkar.

Bir miktar aşınma yaşlanmanın doğal bir parçasıdır. Diş aşınmasıyla ilgili bir kanıt değerlendirmesinde, aşınmanın genç yetişkinlikte nüfusun yüzde 30'undan fazlasında görüldüğü ve yaşla arttığı, sürecin genellikle yavaş ilerlediği ve dişin sinirinin bu nedenle ölmesinin nadir olduğu belirtilmiştir (Kaynak 3). Sorun, aşınmanın yaşa göre beklenenden hızlı ilerlemesi veya kişide şikâyet oluşturmasıdır; buna patolojik aşınma denir.

Diş aşınmasının türleri nelerdir?

Aşınma geleneksel olarak dört başlıkta anlatılır, ancak ağızda bunlar genellikle bir arada bulunur. Uluslararası terminoloji konsensüsü, asidin mekanik etkilerle birlikte çalıştığı bu tabloyu "erozif diş aşınması" üst başlığı altında ele alır (Kaynak 4).

• Atrizyon: Dişlerin birbirine sürtünmesiyle oluşan aşınma. Diş sıkma ve gıcırdatmada (bruksizm) belirginleşir; karşılıklı dişlerde birbirine oturan düz, parlak yüzeyler görülür.
• Erozyon: Asitlerin diş yüzeyini kimyasal olarak yumuşatıp çözmesi. Yüzeyler yuvarlaklaşır, parlaklaşır, eski dolgular çevresindeki dişten yüksekte kalabilir.
• Abrazyon: Diş dışı bir cismin sürtünmesi; en tipik örneği sert fırça ve aşındırıcı macunla yapılan yanlış fırçalamadır. Genellikle diş eti hizasında görülür.
• Abfraksiyon: Diş eti hizasında görülen kama biçimli çukurlar için kullanılan, çiğneme kuvvetlerinin dişi esnetmesiyle ilişkilendirilen bir kavramdır. Bu mekanizmanın ne kadar etkili olduğu bilimsel olarak tartışmalıdır; bu tür lezyonlarda fırçalama ve asit etkisi de birlikte değerlendirilir.

Aşınmaya neler yol açar?

En sık nedenler diş sıkma/gıcırdatma, asitli beslenme ve içecekler, mide asidinin ağza gelmesi (reflü veya sık kusma) ve hatalı fırçalamadır. Avrupa Koruyucu Diş Hekimliği Federasyonu'nun konsensüs raporu; reflü, kusma, yeme-içme alışkanlıkları, bazı ilaç ve besin takviyeleri ile asitli sıvı veya buharlara maruz kalınan meslekleri risk faktörleri arasında sayar. Aynı raporda düşük pH'lı ve yüksek tampon kapasiteli yiyecek-içecekler başlıca risk, kalsiyum içeriği ise başlıca koruyucu etken olarak belirtilmiştir (Kaynak 2).

Günlük hayattan örnekler: gün boyu yudumlanan asitli içecekler, sık tüketilen narenciye ve sirkeli yiyecekler, geceleri fark edilmeden yapılan diş sıkma, tanı konmamış reflü. Diş sıkmanın çene kasları ve eklemle ilişkisi bruksizm ve diş sıkma yazısında ayrıntılı anlatılmıştır.

Aşınmayı hangi belirtilerden fark edebilirim?

Dişlerin kısalması, ön dişlerin kenarlarında incelme, saydamlaşma veya küçük kırılmalar ile soğuk-sıcak hassasiyeti en sık fark edilen belirtilerdir. Bazen kişi hiçbir şikâyet duymaz ve aşınma rutin bir muayenede fark edilir.

Diğer belirtiler şunlardır: arka dişlerin çiğneme yüzeylerinde çanak biçimli çukurlar, dolguların dişten yüksekte kalması, gülerken dişlerin daha az görünmesi, sık dolgu veya kaplama kırılması. Muayenede aşınmanın hangi yüzeyde, hangi dişlerde yoğunlaştığı nedeni anlamaya yardım eder; örneğin damak tarafında belirgin erozyon, mide asidini düşündürebilir.

Aşınmayı derecelendirmek için basit bir muayene indeksi (BEWE) geliştirilmiştir; ağız altı bölgeye ayrılır ve her bölgede en çok etkilenen yüzey puanlanarak risk düzeyine göre yönetim önerilir (Kaynak 5). Zaman içinde karşılaştırma yapabilmek için fotoğraflar ve ölçü modelleri de kullanılır.

Aşınma ne zaman izlenir, ne zaman tedavi edilir?

Şikâyet yoksa ve aşınma yavaş ilerliyorsa çoğu zaman izleme ve önleme yeterlidir; onarım, ağrı, hassasiyet, işlev kaybı veya kişinin görünümden rahatsızlığı olduğunda gündeme gelir. Bu yaklaşım bilimsel konsensüslerle de uyumludur.

Şiddetli diş aşınması üzerine hazırlanan Avrupa konsensüs rehberi, fizyolojik ve patolojik aşınmayı ayırt etmeyi; nedeni, hızı ve kontrol yollarını anlamaya yönelik tanı, önleme, danışmanlık ve izlemeyi önerir. Rehbere göre karar çok etkenlidir, başta aşınmanın şiddetine, etkilerine ve hastanın isteklerine dayanır; onarım tipik olarak mümkün olduğunca ertelenir (Kaynak 1). Kanıt değerlendirmesi de aşınmanın kişiye etkisinin, şiddetinden çok hasta özelliklerine bağlı olduğunu vurgular (Kaynak 3).

İzleme dönemi pasif bir bekleme değildir. Bu süreçte genellikle şunlar yapılır:

• Beslenme ve içecek alışkanlıklarının gözden geçirilmesi
• Reflü veya sık kusma şüphesinde tıbbi değerlendirmenin önerilmesi
• Yumuşak fırça ve uygun fırçalama tekniği
• Florürlü ürünlerle hassasiyetin azaltılması
• Diş sıkma varsa gece plağı ile dişlerin korunması
• Belirli aralıklarla fotoğraf ve modellerle karşılaştırma

Aşınmış dişler nasıl onarılır?

Onarım gerektiğinde ilk tercih, sağlam diş dokusunu kesmeden veya çok az keserek kaybolanı eklemektir; kron ve tam ağız rehabilitasyonu ileri durumlar için ayrılır. Avrupa konsensüsü de onarım gerektiğinde koruyucu, en az müdahale gerektiren yapıştırma tekniklerini ve bunlara eşlik eden önleyici önlemleri önerir (Kaynak 1).

Ön bölgedeki sınırlı aşınmada kompozit restorasyonları inceleyen bir meta-analizde, 2 ile 10 yıl arasında değişen takiplerde sağkalım yaklaşık yüzde 88 bulunmuş; yazarlar kısa-orta vadede uygun bir seçenek olduğunu, uzun vadede ise izleme, tamir veya yenileme gerekeceğinin hastaya anlatılması gerektiğini belirtmiştir (Kaynak 6). Bu seçenekler için bonding ve kompozit ile inley ve onley sayfalarına bakabilirsiniz.

Aşınma çok ilerlemişse ne yapılır?

Aşınma çok sayıda dişte ilerlemiş, dişler belirgin kısalmış ve alt-üst çene arasındaki kapanış yüksekliği etkilenmişse, dişleri tek tek değil bütün olarak ele alan bir plan gerekir. Bu planda hedef diş boyları önce model üzerinde tasarlanır ve ağızda geçici olarak denenir; yeni kapanışa uyum bir süre geçici restorasyonlarla izlenir.

Bu süreç tam ağız rehabilitasyonu kapsamında yürütülür. Hedef formun ağızda nasıl denendiği mock-up nedir yazısında anlatılmıştır. Protez uzmanı açısından bu vakalarda acele edilmez: geçici dönemde çene kasları ve eklemin yeni yüksekliğe uyumu gözlenir, kalıcı restorasyonlara bundan sonra geçilir.

Sınırlamalar ve dikkat edilmesi gerekenler

Aşınmanın nedeni kontrol altına alınmadan yapılan restorasyonlar da aşınır, kırılır veya yerinden çıkabilir. Bu nedenle onarım, önleyici önlemlerin yerine değil, onlarla birlikte düşünülür (Kaynak 2).

Bu yazıdaki oranlar belirli hasta gruplarında yapılmış çalışmalardan alınmıştır ve çalışmalar arasında belirgin farklılıklar vardır; kişisel bir tahmin yerine geçmez. Reflü veya yeme bozukluğu gibi genel sağlık sorunları şüphesinde tıbbi değerlendirme de gerekir. Size uygun yaklaşıma ilişkin kesin karar, muayene ve gerekirse radyografik değerlendirme sonrasında verilir.