Ön dişim kırıldı, ne yapmalıyım?

Ön dişim kırıldı, ilk ne yapmalıyım?

Önce sakin olun, kırık parçayı bulun ve kurumaması için su, süt veya serum fizyolojik içinde saklayın; ardından kısa süre içinde diş hekimine başvurun. Uluslararası Dental Travmatoloji Derneği'nin (IADT) hasta bilgilendirmesine göre kırık diş acil bir durum değildir, ancak mutlaka tedavi gerektirir ve parça çoğu zaman dişe geri yapıştırılabilir (Kaynak 2).

İlk saatlerde yapabilecekleriniz:

1. Ağzınızı ılık suyla nazikçe çalkalayın; kanayan bir yara varsa temiz bir gazlı bez veya mendille bastırın.
2. Kırık parçayı veya parçaları toplayın; kurumaması için su, süt veya serum fizyolojik dolu küçük bir kaba koyun.
3. Şişlik için yanağın dışından soğuk uygulama yapabilirsiniz.
4. Keskin kenar dili veya dudağı tahriş ediyorsa o bölgeyle çiğnemekten kaçının.
5. Dişi kendi başınıza yapıştırmaya veya törpülemeye çalışmayın.

Ne zaman beklemeden başvurmalıyım?

Diş yerinden oynamış, konumu değişmiş veya dişin ortasında pembe-kırmızı bir nokta (açığa çıkmış sinir) görünüyorsa, şiddetli ağrı, kanama ya da çene veya yüzde başka bir yaralanma varsa beklemeden başvurun. Diş tamamen yerinden çıktıysa bu farklı ve acil bir durumdur. Baş yaralanması, bilinç kaybı, bulantı veya kusma varsa önce genel acil tıbbi değerlendirme gerekir.

Kırık parça dişe geri yapıştırılabilir mi?

Evet, parça sağlamsa ve dişe iyi oturuyorsa çoğu zaman geri yapıştırılabilir. IADT'nin 2020 rehberine göre sinire ulaşmayan mine-dentin kırıklarında sağlam parça dişe yapıştırılabilir; parça kurumuşsa yapıştırmadan önce su veya serum fizyolojik içinde 20 dakika bekletilerek nemlendirilmelidir (Kaynak 1).

Bu yöntemin avantajı, dişin kendi rengini, yüzey dokusunu ve biçimini korumasıdır. İskandinavya'daki üç merkezde 334 kırık kesici dişin izlendiği uzun dönem bir çalışmada, parçanın geri yapıştırılmasının geleneksel kompozit restorasyonlara gerçekçi bir alternatif olduğu sonucuna varılmıştır (Kaynak 5). Yapıştırma teknikleri üzerine bir sistematik derleme de basit yeniden yapıştırmanın en sık tercih edilen teknik olduğunu, ancak çalışmaların az ve farklı yöntemli olduğunu belirtmiştir (Kaynak 4).

Yapıştırılan parçanın kalıcılığı sınırsız değildir. Bir meta-analizde yapıştırılan parçaların genel kayıp oranı yaklaşık yüzde 20 bulunmuş; kayıp, sinire ulaşmayan ve güçlendirme yapılan kırıklarda en düşük, sinire ulaşan ve güçlendirme yapılmayan kırıklarda en yüksek olmuştur. Aynı çalışmada parça kaybı riski, kompozit restorasyon kaybından yüksek bulunmuş ve kanıt düzeyi çok düşük olarak değerlendirilmiştir (Kaynak 3).

Kırığın derinliğine göre hangi tedavi uygulanır?

Tedaviyi belirleyen başlıca etken, kırığın yalnız minede mi kaldığı, dentine mi ulaştığı yoksa dişin sinirini (pulpa) açığa çıkarıp çıkarmadığıdır. Kırık hattının diş eti altına ve köke uzanması da seçenekleri değiştirir.

IADT rehberi, sinire ulaşan kırıklarda özellikle kök gelişimi tamamlanmamış dişlerde sinirin korunmasının önemli olduğunu, kök gelişimi tamamlanmış dişlerde de uygun durumlarda sinirin kısmen korunmasına yönelik tedavilerin tercih edildiğini belirtir. Rehber, kırık dişlerin belirli aralıklarla klinik ve radyografik kontrolünü de önerir (Kaynak 1).

Kompozit mi, lamina mı, kron mu?

İlk tercih genellikle diş dokusunu en çok koruyan seçenektir: parçanın yapıştırılması veya kompozit. Lamina, kompozitin renk ve yüzey açısından yeterli olmadığı, kaybın büyük olduğu ya da komşu dişlerde de estetik düzeltme planlandığı durumlarda değerlendirilir. Kron ise dişin büyük kısmı kaybedildiğinde veya kanal tedavisi sonrası dişin güçlendirilmesi gerektiğinde gündeme gelir; ayrıntılar kron ve köprü yazısındadır.

Protez uzmanı açısından travma sonrası diş ilk haftalarda gözlem altındadır: darbe sonrası dişin sinirinin tepkisi zamanla netleşir. Bu nedenle kalıcı ve kapsamlı bir restorasyon genellikle bu süreç izlendikten sonra planlanır; ara dönemde kompozit gibi geçici veya kolay onarılabilir çözümler kullanılır.

Kaplamam düştü veya kırıldı, ne yapmalıyım?

Kaplama (kron) veya lamina düştüyse onu temizleyip küçük bir kapta saklayın, evde yapıştırmaya çalışmayın ve kısa süre içinde muayeneye başvurun. Kaplama kırıldıysa parçaları saklayın ve keskin kenarlara dikkat edin.

İlk adımlar:

1. Kaplamayı saklayın: Yutma veya kaybetme riskine karşı ağızda tutmayın; kuru, temiz bir kapta saklayın.
2. Dişi koruyun: Açıkta kalan diş hassas ve kırılgan olabilir; o tarafla sert şeyler çiğnemeyin, çok sıcak-soğuktan kaçının.
3. Ev tipi yapıştırıcı kullanmayın: Hızlı yapıştırıcılar dişe ve kaplamaya zarar verebilir, kaplamanın yanlış oturmasına ve yeniden yapıştırmanın imkânsız hale gelmesine yol açabilir.
4. Ağız temizliğini sürdürün: Açıkta kalan dişi nazikçe fırçalayın.

Muayenede kaplamanın neden düştüğü araştırılır. Altındaki dişte çürük, kırık veya kök sorunu yoksa ve kaplama sağlamsa çoğu zaman yeniden yapıştırılabilir. Altta çürük, dişte kırık veya kaplamada uyumsuzluk varsa yeni bir kaplama gerekebilir; bu süreçte geçici protez kullanılır.

Kaplamanın yerinden çıkması bilinen bir komplikasyondur. Sabit protezlerle ilgili geniş bir literatür derlemesinde, tek kronlarda en sık üç komplikasyon arasında kanal tedavisi ihtiyacı, porselen kırılması ve yerinden çıkma (tutuculuk kaybı) sayılmıştır (Kaynak 6). Laminalarla ilgili bir derlemede ise başlıca başarısızlık nedeninin kırılma, ardından yerinden çıkma ve renk değişikliği olduğu; kırılmaların diş sıkma varlığında arttığı belirtilmiştir (Kaynak 7). Bu nedenle tekrarlayan düşme veya kırılmalarda kapanış ve diş sıkma da değerlendirilir.

Ön diş kırılmasını önlemek için ne yapılabilir?

Temas ve darbe riski olan spor ve etkinliklerde ağız koruyucu kullanmak, diş sıkma varsa dişleri gece plağıyla korumak ve sert cisimleri dişle kırmamak, ön diş kırıklarının riskini azaltmaya yardımcı olur. Riskin tamamen ortadan kaldırılması mümkün değildir, ancak birçok kırık önlenebilir nedenlerle ilişkilidir.

Günlük hayatta sık karşılaşılan nedenler şunlardır: düşmeler, spor sırasında darbeler, şişe veya ambalaj açmak için dişlerin kullanılması, kalem veya tırnak ısırma ve sert yiyecekleri ön dişlerle koparmak. Aşınmış veya büyük dolgulu dişler, sağlam dişlere göre daha kolay kırılabilir; bu konu diş aşınması yazısında ele alınmıştır.

Daha önce kırılıp onarılmış bir dişiniz varsa, onarımın kenarlarında renklenme, pürüz veya küçük kopmalar fark ettiğinizde kontrole gelmeniz, küçük bir sorunun büyümeden onarılmasını sağlar. Tekrarlayan kırılmalarda kapanış ve diş sıkma mutlaka değerlendirilir.

Sınırlamalar ve dikkat edilmesi gerekenler

Bu yazı ilk adımlar için genel bir rehberdir; kırığın türü ve derinliği ancak muayene ve röntgenle belirlenebilir. Darbe sonrası dişin sinirinde sorun haftalar veya aylar sonra ortaya çıkabileceği için, ilk tedavi tamamlansa da kontrollerin sürdürülmesi önemlidir (Kaynak 1).

Yapıştırılan parça veya kompozit zamanla yeniden kırılabilir, düşebilir veya renk değiştirebilir. Size uygun tedaviye ilişkin kesin karar, muayene ve gerekirse radyografik değerlendirme sonrasında verilir.