Yirmi yaş dişi: ne zaman çekilmeli, ne zaman beklenebilir?

Yirmi yaş dişi nedir, neden gömülü kalır?

Yirmi yaş dişi, ağzın en arkasında yer alan üçüncü büyük azı dişidir ve çoğu zaman yer darlığı nedeniyle tam sürmeden çene kemiği veya diş eti içinde kalır. Kalıcı dişler arasında en geç gelişen diş olduğu için, sürme zamanı geldiğinde çenede yeterli alan kalmamış olabilir (Kaynak 3).

Bir dişin kısmen veya tamamen sürememesine "gömülü diş" denir. Gömülülüğün başlıca nedenleri yer darlığı, dişin önünde bir engel bulunması ya da dişin yatık veya ters bir açıyla gelişmesidir. Bu durum oldukça yaygındır; İsveç'te 20–30 yaş arasındaki kişilerin yaklaşık %72'sinde en az bir gömülü yirmi yaş dişi olduğu bildirilmiştir (Kaynak 1).

Örneğin alt çenede öne doğru yatık gelişen bir yirmi yaş dişi, önündeki dişe dayanarak durabilir. Bu diş yıllarca belirti vermeyebilir ya da yarı sürmüş hâlde diş eti altında iltihap odağı oluşturabilir.

Yirmi yaş dişi ne zaman çekilmeli?

Yirmi yaş dişi; tekrarlayan iltihap, tedavi edilemeyen çürük, kist gelişimi veya komşu dişe zarar gibi bir sorun varsa genellikle çekilir. Kapsamlı bir derlemede en sık çekim nedeni olarak yarı sürmüş dişin çevresindeki enfeksiyon, yani dişin üzerindeki diş etinin iltihaplanması olan perikoronitis gösterilmiştir (Kaynak 2).

Diğer çekim nedenleri şunlardır:

• Onarılamayacak düzeyde çürük
• Diş sinirine veya kök ucuna ulaşmış iltihap
• Dişte kırık
• Diş çevresinde kist gelişimi
• Öndeki dişte (ikinci büyük azı) çürük, diş eti cebi veya kök erimesi
• Ortodontik (tel tedavisi) veya protetik planlamanın gerektirdiği durumlar

Bölgesel bir çalışmada gömülü alt yirmi yaş dişlerinde çekim gerekçeleri arasında çürüğün ilk sırada, tekrarlayan perikoronitisin ikinci sırada yer aldığı görülmüştür (Kaynak 4). Bir uzman uzlaşı raporu da yirmi yaş dişlerinin perikoronitis ve diş kaynaklı yüz-boyun enfeksiyonlarının en sık görüldüğü dişler olduğunu vurgular (Kaynak 3).

Belirti vermeyen gömülü diş beklenebilir mi?

Evet, belirti vermeyen, hastalık bulgusu olmayan ve temizlenebilen gömülü bir diş çoğu durumda düzenli kontrolle izlenebilir. Bilimsel derlemelerde önleyici çekim ve aktif izlem birlikte değerlendirilen seçeneklerdir (Kaynak 1); ancak hangi yaklaşımın tercih edilmesi gerektiği konusunda görüşler hâlâ tartışmalıdır (Kaynak 3).

İzlem, "hiçbir şey yapmamak" değildir. Aktif izlem; düzenli muayene, gerektiğinde röntgen ve dişin çevresindeki diş eti ile komşu dişin takibini kapsar. Bu süreçte bir değişiklik saptanırsa karar yeniden gözden geçirilir.

İzlem kararında genellikle şu ölçütlere bakılır:

• Dişin tamamen kemik içinde mi, yarı sürmüş mü olduğu
• Komşu dişe temas edip etmediği
• Diş çevresinde kist veya genişlemiş boşluk bulunup bulunmadığı
• Bölgenin fırçayla temizlenebilirliği
• Daha önce iltihap atağı yaşanıp yaşanmadığı

Gömülü diş komşu dişe zarar verir mi?

Evet, gömülü yirmi yaş dişleri ikinci büyük azı dişinde çürük, diş eti hastalığı ve dış kök erimesi riskini artırabilir (Kaynak 3). Bu sorunlar çoğu zaman sessiz ilerler; hasta ağrı duymadan önce kayıp oluşabilir.

İki dişin arasında kalan dar alan fırçayla zor temizlenir ve burada biriken plak, ikinci büyük azının arka yüzünde çürüğe yol açabilir. Belirti vermeyen kişilerde önleyici çekimin en sık gerekçesinin, dişin röntgende ikinci büyük azıya yakınlığı olduğu bildirilmiştir (Kaynak 4).

Örneğin, yalnızca yirmi yaş dişi için yapılan bir kontrolde ikinci büyük azının arka yüzünde derin bir çürük fark edilebilir. Bu durumda yalnızca yirmi yaş dişini değil, komşu dişin nasıl korunacağını da planlamak gerekir; bazen estetik dolgu yeterli olurken bazen daha kapsamlı bir restorasyon gerekebilir.

Çekimden önce hangi röntgenler gerekir?

Çekim öncesinde çoğu durumda panoramik röntgen temel bilgiyi verir; diş köklerinin sinir kanalına veya üst çenede sinüse çok yakın göründüğü durumlarda üç boyutlu konik ışınlı bilgisayarlı tomografi (CBCT) istenebilir. Klinik ve radyografik muayene, uzman uzlaşı raporunda da karar sürecinin temel adımları arasında yer alır (Kaynak 3).

Panoramik röntgen dişin açısını, kök sayısını ve komşu dişle ilişkisini gösterir. CBCT ise alt çenedeki sinir kanalı ile kökler arasındaki üç boyutlu ilişkiyi daha net ortaya koyar. Bu değerlendirme, işlemin zorluğunu ve olası sinir yaralanması riskini önceden tahmin etmeye yardımcı olur.

Röntgenin radyasyon dozu hakkında endişeleriniz varsa diş röntgeni ve radyasyon yazımızı okuyabilirsiniz. Hamileyseniz bunu mutlaka belirtin; planlama buna göre yapılır.

Çekim nasıl yapılır, ne kadar sürer?

Yirmi yaş dişi çekimi çoğunlukla lokal anestezi (bölgesel uyuşturma) altında yapılır ve süre dişin konumuna göre değişir. Düzgün sürmüş bir diş kısa sürede çıkarılabilirken, kemik içine gömülü ve yatık bir dişin çekimi daha uzun sürebilir.

Gömülü dişlerde genellikle diş eti açılır, gerekirse dişin üzerindeki kemik bir miktar kaldırılır ve diş parçalara bölünerek çıkarılır. Ardından bölge temizlenir ve dikiş atılabilir. Alt yirmi yaş dişinin bu şekilde çıkarılması, ağız ve çene bölgesinde en sık yapılan işlemlerden biridir (Kaynak 2).

İşlem sırasında uyuşukluk nedeniyle ağrı yerine basınç ve titreşim hissedilebilir. Diş tedavisi kaygısı yaşıyorsanız bunu önceden paylaşmanız işlemin planlanmasını kolaylaştırır; diş hekimi korkusu yazımızda bu konuda öneriler bulabilirsiniz.

Çekimden sonra iyileşme nasıl ilerler?

Çekim sonrasında ilk günlerde ağrı, şişlik ve ağız açmada kısıtlılık sık görülen tepkilerdir ve çoğunlukla kademeli olarak azalır (Kaynak 2). Yumuşak doku genellikle kemikten önce kapanır; kemiğin dolması daha uzun bir süreçtir.

Daha seyrek görülen komplikasyonlar şunlardır (Kaynak 2):

• Kuru soket (alveolit): Çekim boşluğundaki pıhtının erken dağılmasıyla oluşan, genellikle birkaç gün sonra başlayan şiddetli ağrı.
• Enfeksiyon: Artan şişlik, ateş ve kötü tat ile kendini gösterebilir.
• Sinir yaralanması: Alt dudak, çene ucu veya dilde uyuşukluk; geçici olabileceği gibi kalıcı da olabilir.
• Çene kırığı: Nadir görülür.

Ağrı kontrolünde ibuprofen ve parasetamol yaygın olarak kullanılan ağrı kesicilerdir; hangi ilacın hangi dozda kullanılacağına hekiminiz sağlık durumunuza göre karar verir (Kaynak 5). Çekim boşluğuna kişinin kendi kanından hazırlanan trombosit konsantrelerinin uygulanmasıyla ilgili umut verici sonuçlar bildirilse de çalışmalar arasındaki farklılıklar ve yüksek yanlılık riski nedeniyle kanıt henüz kesin değildir (Kaynak 6).

Vücudun iyileşme süresine saygı duymak bu süreçte önemlidir. Slow dentistry yaklaşımında olduğu gibi, dokuların kendi hızında iyileşmesine izin vermek ve kontrolleri aksatmamak iyileşmenin düzenli ilerlemesine katkı sağlar.

Çekim sonrası nelere dikkat etmelisiniz?

Çekimden sonra en önemli hedef, boşlukta oluşan kan pıhtısını korumaktır. Pıhtı, iyileşmenin temelini oluşturur.

• Tamponu önerilen süre boyunca hafifçe ısırarak tutun.
• İlk gün yüzünüze aralıklı soğuk uygulayın.
• İlk gün sert çalkalama, tükürme ve pipetle içmekten kaçının.
• Sigara ve alkol iyileşmeyi olumsuz etkileyebilir; bu dönemde uzak durun.
• Ilık veya soğuk, yumuşak gıdalar tüketin; çok sıcak ve sert yiyeceklerden uzak durun.
• Çekim bölgesi dışındaki dişlerinizi normal fırçalayın, bölgeyi hekiminizin tarif ettiği şekilde temizleyin.
• Reçete edilen ilaçları önerilen şekilde kullanın.

Genel ağız temizliği alışkanlıkları için ağız bakımı rehberimize göz atabilirsiniz.

Hangi belirtilerde hemen diş hekimine başvurmalısınız?

Şişliğin günler geçtikçe azalmak yerine artması, ateş, yutkunma veya nefes almada güçlük gibi belirtiler hızlı değerlendirme gerektirir. Diş kaynaklı enfeksiyonlar nadiren de olsa çevre dokulara yayılabilir.

Şu durumlarda beklemeyin:

• Çekimden birkaç gün sonra artan, kulağa vuran ağrı
• Durmayan kanama
• Ateş, halsizlik, yüz veya boyunda hızla büyüyen şişlik
• Ağız açmada belirgin ve artan kısıtlılık
• Çekimden günler sonra geçmeyen dudak, çene veya dil uyuşukluğu

Çekim yapılmamış ama yarı sürmüş bir yirmi yaş dişiniz varsa, arka bölgede şişlik, kötü tat ve ağrı perikoronitis belirtisi olabilir. Çene arkasındaki ağrının kaynağı her zaman diş olmayabilir; diş ağrısı mı, çene eklemi mi yazımız bu ayrımı anlamanıza yardımcı olur.

Karar verirken yaş ve kök gelişimi neden önemlidir?

Yaş ve kök gelişimi, çekimin ne kadar zor olacağını ve iyileşmenin nasıl ilerleyeceğini etkileyebildiği için karar sürecinde önemli rol oynar. Kök gelişimi tamamlanmamış bir dişte kökler ile sinir kanalı arasındaki ilişki farklı olabilir; ileri yaşlarda ise iyileşme daha yavaş seyredebilir.

Bu nedenle sorun yaratma olasılığı yüksek görülen bir dişin genç erişkinlikte planlı olarak değerlendirilmesi önerilebilir. Öte yandan sorunsuz, temizlenebilir bir dişi sadece yaş nedeniyle çekmek her zaman gerekli değildir. Bölgesel bir çalışmada yirmi yaş dişi ve komşu dişteki çürük sıklığının yaşla arttığı gözlenmiş ve bu durum önleyici çekim tercihinde etkili olmuştur (Kaynak 4).

Genel sağlık durumu, kullanılan ilaçlar, hamilelik ve kişisel tercihler de risk-fayda dengesine dahil edilir.

Protez uzmanı gözüyle yirmi yaş dişi neden önemlidir?

Protez uzmanı açısından yirmi yaş dişi, yalnızca çekilecek bir diş değil, ağzın uzun vadeli planının bir parçasıdır. Kararın, ikinci büyük azı dişinin geleceğini ve ileride gerekebilecek restorasyonları gözetecek şekilde verilmesi önemlidir.

Değerlendirmede genellikle şunlara bakılır:

• İkinci büyük azının korunması: Arka dişin çiğneme düzenindeki yeri büyüktür. Gömülü dişin bu dişe verdiği zarar ilerlerse, ileride kron veya köprü ya da diş kaybı sonrası farklı protetik çözümler gündeme gelebilir.
• İşlevsel bir yirmi yaş dişi: Düzgün sürmüş, sağlıklı ve karşı dişle temas eden bir yirmi yaş dişi, eksik dişlerin olduğu ağızlarda bazen protetik tedavide destek olarak değerlendirilebilir; uzman uzlaşı raporu da yirmi yaş dişlerinin işlevsel kullanımını ele alınması gereken konular arasında sayar (Kaynak 3). Bu nedenle sağlam bir dişi rutin olarak çekmek yerine bütün tedavi planı içinde konumuna bakmak gerekir.
• Tedavi sıralaması: Kapsamlı protetik tedavi planlanan hastalarda, sorunlu yirmi yaş dişlerinin kaplama veya köprü yapımından önce ele alınması, sonradan yapılan restorasyonların zarar görmesini önlemeye yardımcı olabilir.
• İyileşmenin beklenmesi: Çekim sonrası bölgede protetik bir işlem yapılacaksa doku iyileşmesinin tamamlanması beklenir.

Sınırlamalar ve dikkat edilmesi gerekenler

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve kişisel muayenenin yerini tutmaz. Belirti vermeyen yirmi yaş dişlerinin önleyici olarak çekilip çekilmemesi konusunda görüşler farklıdır ve tartışma sürmektedir (Kaynak 1, Kaynak 3); bu nedenle karar kişiye özel verilmelidir.

Çekim de izlem de risk taşır: çekimde ağrı, şişlik, kuru soket ve sinir yaralanması gibi komplikasyonlar görülebilir; izlemde ise komşu dişte sessiz hasar gelişebilir. Hiçbir yaklaşım her hasta için doğru değildir ve sonuçlar kişiden kişiye değişir.

Kesin karar muayene ve gerekirse radyografik değerlendirme sonrası verilir. Yirmi yaş dişlerinizle ilgili bir soru veya şikâyetiniz varsa, kontrol randevunuzda bunu hekiminizle konuşmanız iyi bir başlangıçtır.