Diş taşı temizliği nedir, ne sıklıkla yapılmalı?

Diş taşı (tartar) nedir ve nasıl oluşur?

Diş taşı, diş yüzeyinde temizlenmeden kalan bakteri plağının tükürükteki minerallerle zamanla sertleşmesiyle oluşan, dişe sıkıca yapışmış bir birikintidir. Halk arasında "tartar" olarak da bilinir. Genellikle tükürük bezlerinin ağza açıldığı bölgelere yakın yüzeylerde, örneğin alt ön dişlerin dil tarafında ve üst azı dişlerinin yanak tarafında daha belirgin görülür.

Oluşum basamaklıdır: Önce dişin üzerinde ince ve yapışkan bir bakteri tabakası, yani biyofilm (plak) birikir. Bu tabaka fırçalama ve ara yüz temizliğiyle düzenli olarak kaldırılmazsa mineraller içine çökmeye başlar ve plak sertleşir. Diş taşı diş eti çizgisinin üstünde (diş eti üstü) veya altında (diş eti altı) bulunabilir; diş eti altındaki taş çoğu zaman gözle görülmez ve ancak muayenede fark edilir.

Örneğin dişlerini düzenli fırçalayan ama ara yüzleri temizlemeyen bir kişide taş, özellikle diş aralarında ve alt ön dişlerin arka yüzünde birikebilir.

Plak ile diş taşı arasındaki fark nedir?

Plak yumuşaktır ve fırçayla temizlenebilir; diş taşı ise sertleşmiştir ve yalnızca profesyonel aletlerle uzaklaştırılabilir. İkisi aynı sürecin farklı aşamalarıdır: Bugün temizlenmeyen plak, ileride diş taşına dönüşebilir.

Diş eti iltihabının (gingivit) asıl nedeni plaktaki bakterilerdir. Plağa bağlı diş eti iltihabı geri döndürülebilir bir durumdur; diş etinde kızarıklık, şişlik ve kolay kanama ile kendini gösterir ve yatkın kişilerde dişi destekleyen yumuşak doku ve kemik kaybıyla seyreden periodontitise ilerleyebilir (Kaynak 2). Diş taşının rolü ise, pürüzlü yüzeyi sayesinde plağın tutunacağı ve evde temizlenemeyen bir zemin oluşturmasıdır.

Diş taşı diş eti sağlığını nasıl etkiler?

Diş taşı, üzerinde sürekli plak barındırdığı için diş etinde süregelen bir iltihaba yol açar ve tedavi edilmezse periodontal (dişi çevreleyen) dokuların yıkımına zemin hazırlayabilir. Belirtiler genellikle sinsi başlar: fırçalarken kanama, ağız kokusu, diş etinde kızarıklık ve ilerleyen dönemde diş eti çekilmesi veya dişlerde hareketlilik.

Profesyonel olarak yapılan plak kontrolünün diş eti iltihabını belirgin biçimde azalttığı ve plak skorlarını düşürdüğü bir uzlaşı raporunda bildirilmiştir (Kaynak 3). Aynı rapor, periodontitisin önlenebilir olduğunu ancak bunun için ömür boyu yüksek standartta günlük plak temizliği ve sigara gibi risk faktörlerinin ele alınması gerektiğini vurgular.

Diş taşı temizliği nasıl yapılır: ultrasonik mi, el aletleri mi?

Diş taşı temizliği ultrasonik aletlerle, el aletleriyle (küretler) veya çoğu zaman ikisinin birlikte kullanılmasıyla yapılır. Diş eti altı temizlik, plak, diş taşı ve artıkların diş eti çizgisinin altından el veya ultrasonik aletlerle profesyonelce uzaklaştırılması olarak tanımlanır (Kaynak 1). Diş eti üstündeki temizlik ise profesyonel mekanik plak uzaklaştırma olarak da adlandırılır.

Ultrasonik aletler yüksek frekanslı titreşim ve su spreyiyle sert taşı parçalar. El aletleri ise özellikle ince birikintilerin ve kök yüzeyinin dokunma hissiyle kontrol edilmesinde kullanılır. İşlemin sonunda yüzey genellikle parlatılır.

İleri evre diş eti hastalığında derin ceplerdeki taşın tek seansta tamamen uzaklaştırılamayabileceği bilinmektedir (Kaynak 5). Bu nedenle bazı durumlarda temizlik birden fazla seansa bölünür ve diş etinin iyileşmesi beklendikten sonra yeniden değerlendirme yapılır.

Temizlik diş minesine zarar verir mi?

Doğru teknikle yapılan diş taşı temizliği diş minesini aşındırmaz. Aletlerin hedefi, mineye yapışmış sert birikintidir; mine dişin en sert dokusudur. Temizlik sonrası dişlerin "inceldiği" ya da aralarının açıldığı hissi, taşın doldurduğu boşlukların ortaya çıkmasından kaynaklanır.

Yüzey pürüzlülüğü açısından dikkat edilen nokta, açıkta kalmış kök yüzeyleri ve dolgu, kron gibi restorasyonlardır. Bu yüzeylerde gereğinden agresif çalışmak pürüzlülük yaratabileceği için, uygun alet ve ayar seçimi ile işlem sonrası parlatma önemlidir. Pürüzsüz bir yüzey, plağın yeniden tutunmasını zorlaştırır.

Temizlik sonrası hassasiyet neden olur ve nasıl geçer?

Temizlik sonrası hassasiyet çoğunlukla geçicidir ve taşın altında kalmış yüzeylerin açığa çıkmasıyla ilişkilidir. Taş uzun süre diş eti çizgisini örtmüşse, temizlik sonrasında kök yüzeyi soğuk, sıcak ve havaya karşı daha duyarlı hale gelebilir. Diş eti iltihabı gerileyip şişlik indikçe diş eti biraz geri çekilmiş gibi görünebilir; bu, aslında önceden var olan durumun ortaya çıkmasıdır.

Hassasiyeti yönetmek için şunlar önerilir:

• Birkaç gün çok soğuk ve çok sıcak yiyecek-içeceklerden kaçınmak
• Yumuşak kıllı fırça kullanmak ve sert, yatay hareketlerden kaçınmak
• Hassasiyet giderici diş macunu kullanmak
• Hassasiyet haftalar sonra sürüyorsa veya tek bir dişte belirginse kontrole gelmek

Kanama da ilk günlerde görülebilir; iltihap kaynağı ortadan kalktıkça genellikle azalır. Diş hekimi ziyaretlerinden çekiniyorsanız diş hekimi korkusu yazımız işlem öncesinde size yardımcı olabilir.

Diş taşı temizliği ne sıklıkla yapılmalı?

Diş taşı temizliği için herkese uyan tek bir sıklık yoktur; kontrol aralığı bireysel risk değerlendirmesine göre belirlenir. "Altı ayda bir" yaygın bir alışkanlıktır, ancak herkes için sabit bir kural değildir. Bazı kişilerde daha seyrek, bazılarında daha sık takip gerekir.

Daha sık kontrol gerektirebilecek durumlar:

• Daha önce periodontitis tedavisi görmüş olmak
• Sigara kullanmak
• Diyabet
• İmplant veya implant üstü protez taşımak
• Hızlı taş birikimi eğilimi
• Sabit ortodontik tel veya sabit retainer kullanımı
• El becerisini kısıtlayan durumlar nedeniyle evde bakımın zorlaşması

Periodontitis tedavisi görmüş kişilerde uygulanan destekleyici periodontal tedavi; diş etinin yeniden değerlendirilmesini, risk analizini ve diş eti üstü ile altı plak ve taş temizliğini içerir ve hastalığın tekrarlama olasılığını azaltmayı amaçlar (Kaynak 4). Yani bu kişilerde temizlik bir "kozmetik bakım" değil, tedavinin devamıdır.

Çocuklarda ve ergenlerde diş taşı temizliği nasıl yaklaşılır?

Çocuklarda ve ergenlerde de diş taşı oluşabilir ve gerektiğinde nazik bir teknikle temizlenir; ancak bu yaş grubunda asıl odak, alışkanlık kazandırmak ve plak kontrolüdür. Sabit ortodontik tedavi gören ergenlerde tel ve braketlerin çevresi plak tutmaya yatkın olduğundan kontrollerin daha düzenli yapılması yararlıdır.

Çocuklarda işlem süresi kısa tutulur, araçlar önceden tanıtılır ve fırçalama eğitimi ebeveynle birlikte verilir. Bu yaşta kazanılan düzenli bakım alışkanlığı, ileriki yıllardaki diş eti sağlığının temelini oluşturur.

İmplant ve protez çevresinde temizlik neden ayrı önem taşır?

İmplant ve protez çevresi, plak birikimine doğal dişlerden daha az tolerans gösterebilir ve bu nedenle düzenli profesyonel bakım burada özellikle önemlidir. İmplant çevresi mukozitte (implant çevresi yumuşak doku iltihabı) plak birikimi başlıca etken olarak kabul edilir; düzenli destekleyici tedavi almamak peri-implantitis başlangıcı riskinin artmasıyla ilişkilendirilmiştir (Kaynak 6). Sigara, diyabet, düzenli profilaksi eksikliği ve periodontitis geçmişi de peri-implantitis için risk faktörleri arasında tanımlanmıştır (Kaynak 7).

İmplant üstü restorasyonlarda yüzeye uygun aletler seçilir ve dokuda kanama olup olmadığı kontrol edilir. Simante edilen restorasyonlarda diş eti altında kalan fazla siman da bir risk göstergesidir (Kaynak 6). Konuyu daha ayrıntılı okumak için implant bakımı ve peri-implantitis yazılarımıza göz atabilirsiniz.

Evde bakım ile profesyonel temizlik nasıl birbirini tamamlar?

Profesyonel temizlik evdeki bakımın yerini tutmaz; evde her gün yapılan plak temizliği, profesyonel temizliğin sonucunu kalıcı kılan asıl unsurdur. Hastanın biyofilmi düzenli ve etkili biçimde temizlemesi, aletle yapılan tedavinin uzun dönem başarısını belirleyen etkenlerden biridir (Kaynak 5).

Temel adımlar şunlardır: günde iki kez florürlü macunla fırçalamak, diş aralarını diş ipi veya ara yüz fırçasıyla temizlemek ve protez ya da implant varsa bunlara uygun yardımcı araçlar kullanmak. Ayrıntılı bir rehber için ağız bakımı sayfamızı okuyabilirsiniz.

Protez uzmanı gözüyle: temizlik tedavi sıralamasında nerede durur?

Kron, köprü, lamine veya implant üstü protez gibi kalıcı restorasyonlar planlanıyorsa, diş eti temizliği çoğu zaman tedavinin ilk basamağıdır. İltihaplı, kanayan bir diş etinde ölçü almak ve restorasyonun kenarını doğru konumlandırmak güçleşir. Bu nedenle temizlikten sonra diş etinin sakinleşmesi için bir süre beklenir; doğanın işini yapmasına izin vermek, sonraki adımların daha öngörülebilir olmasını sağlar.

Bu bekleme döneminde gerekiyorsa geçici restorasyonlarla günlük ve sosyal yaşam sürdürülür. Restorasyon tamamlandıktan sonra da düzenli kontrol ve temizlik, protezin ömrünü ve çevresindeki dokuların sağlığını korumanın bir parçası olarak planlanır.

Sınırlamalar ve dikkat edilmesi gerekenler

Diş taşı temizliği diş eti hastalığının nedenini tek başına ortadan kaldırmaz; evde düzenli plak kontrolü yapılmazsa birikim yeniden oluşur. İleri evre diş eti hastalığında rutin temizlik yeterli olmayabilir ve daha kapsamlı periodontal tedavi gerekebilir.

Diş taşı temizliği ve diş eti altı işlemlerden sonra kısa süreli bakteriyemi (kana bakteri geçişi) görülebilir; ancak bu durum diş fırçalama, diş ipi kullanımı ve çiğneme sırasında da daha düşük sıklıkta oluşur (Kaynak 8). Bu nedenle kalp kapak hastalığı gibi özel bir sağlık durumunuz, kullandığınız ilaçlar (özellikle kan sulandırıcılar) veya hamilelik varsa bunu işlem öncesinde mutlaka belirtin. Hamilelik dönemine ilişkin bilgiler için hamilelikte diş tedavisi yazımıza bakabilirsiniz.

Temizlik dişin kendi rengini değiştirmez; renk değişikliği için ayrı bir değerlendirme gerekir. Hangi aralıkla kontrole gelmeniz gerektiği, diş eti ceplerinin durumu ve gereken temizlik türü hakkındaki kesin karar muayene ve gerekirse radyografik değerlendirme sonrasında verilir.